शोकविपर्यस्तचित्ता तारा, प्रवालवत् भूमौ पतिता, महागिरिसमं हरिपतिं विलपन्ती तस्य समीपे स्थितवती। सा दुःखेन पीडिता स्वपतिकं सम्बोधयन्ती इदं वचनमुवाच—"हे महाबाहो, रणशूर, वानरश्रेष्ठ! अहं त्वां पुरतः स्थितां किं न प्रतिस्पृशसि? उत्तिष्ठ हरिशार्दूल, उत्तमशय्यां गच्छ; न हि महात्मानः नृपाः भूमौ एवं शेरते। हे पृथ्वीश्वर, भूमिः ते प्रिया इव दृश्यते; त्वमेव प्राणैर्विहीनो मां परित्यज्य तामेव शरीरेण यास्यसि। अद्य तव धर्मचर्यया सुस्पष्टं दृश्यते—किंवदन्ती किष्किन्धा स्वर्गमार्गे स्थापितेति। ये मधुगन्धिषु वनेषु त्वया सह मया च रमणीयाः कालाः व्यतीतान्, तान्सर्वान् त्वया समाप्तान्। त्वं बलिनां गणपतिः, मम हर्षाशाभ्यां रहितां दुःखसागरे निमग्नां कृतवान्। अद्य मे हृदयं दृढमिव; त्वां भूमौ पतितं दृष्ट्वा दुःखातुरं सन्तप्तमपि न सहस्रधा विदीर्यते। सुग्रीवपत्नी त्वया हृता, स च निर्वासितः; अधुना स तव कर्मणः फलमुपगतः। स्वहितं चिन्तयन्, मम हितवाक्यं मोहात् तिरस्कृत्य, त्वं वानरराजोऽसि, तथापि मम हितमेव वदन्त्या मामवज्ञाय। त्वं सौन्दर्ययौवनसम्पन्नः, दक्षिणदेशीयश्रीयुक्तश्च, सुरूप्येणाप्सरसां हृदयानि कम्पयिष्यसि। काल एव नूनं प्राणान्तकः; तस्य प्रभावेन त्वं सुग्रीववशं गतः, न प्रतिषेधितुं शक्तः। रामः काकुत्स्थवंशसम्भवः, युद्धे त्वां हत्वा, यद्यप्यन्येन सह युद्धमास्थितः, नापि दुःखमुपगच्छति—दोषयुक्तं कर्म कृत्वापि। अधुना विधवा दुःखपीडिता च अहं, या पूर्वं न शोचनी न च दुःखजना, अनाथवत् जीविष्यामि। अङ्गदः च स्नेहपालितः, सुखसंवर्धितश्च, मम इच्छायाः वशे तिष्ठेत्, यदा पितृव्येण कोपग्रस्तः स्यात्। पुत्र, पितरं धर्मात्मानं पश्य, स च त्वया दुरलभः भविष्यति। त्वं पुत्रं सान्त्वय, मम सन्देशं च ब्रूहि; शिरसि चैनं चुम्बस्व, यतोऽद्य त्वं दीर्घयात्रायाम् प्रवर्तसे। सुखी भव सुग्रीव, रुमां पुनः प्राप्स्यसि; राज्यं निर्भयम् शासनं कुरु, भ्राता रिपुश्च नष्टः। किं मां न प्रतिस्मरस्य प्रियामिव विलपन्तीं? एतान् सुवर्णभुजान् तव भाअर्याः पश्य वानरेश्वर। तस्याः विलपन्त्याः श्रुत्वा सर्वाः वानरीणां स्त्रियः अङ्गदस्य समीपं समागताः, दुःखशोकाभिहता उच्चैः रुरुदुः। किमर्थं त्वं वीरपुत्रं अङ्गदं त्यक्त्वा दीर्घकालं प्रव्रजितः? न युक्तं धर्मशीलं प्रियं सुन्दरं च बालकं परित्यक्तुम्। यदि किञ्चिद्विमृश्य मया त्वयि अप्रियमकृतं, तर्हि क्षमस्व, दीर्घबाहो, वानरकुलेश्वर; शिरसा ते पादौ वन्दे, महाबाहो। एवं तारा अन्याभिः वानरीभिः सह पतिसमीपे रुदती, शोकार्ता, तत्रैव वालिनः पार्श्वे अनशनं कर्तुम् आकाङ्क्षत, या सर्वाङ्गसुन्दरी, कल्मषरहिता चासीत्। ततः हनुमान् वानरयूथपति, पतितां ताऱां धैर्येण सान्त्वयामास, या नभः पतिततारावत् भूमौ पतिता आसीत्। स उवाच—मरणोत्तरकाले जीवस्य स्वकर्मजन्यं पुण्यपापफलदं किञ्चिदपि न भ्रम्यति। त्वं शोचनीयं शोकयस्यसि, दुःखार्हं कृपयासि; परं कः अस्मिन्बुद्धिबुद्धे शोच्यः, यः शरीरमिव फेनबुद्बुदं पश्यति? एष अङ्गदः जीवन् पुत्रः ते; तस्मिन् यथायोग्यं कर्तव्यं चिन्तय। सर्गप्रत्यवाययोः निश्चितगमनागमनं त्वया ज्ञायते; तस्मात् बुधैः श्रेयः कार्यं, न केवलं लौकिकम्। यस्य प्रतीक्षां सहस्रशः वानराः कुर्वन्ति, स एव स्वकालेन गतः। स धर्मदृष्टिः, सन्धिदानक्षमायुक्तः, पुण्येन प्रापितभूमौ गतः; तस्मिन् न शोचितव्यम्। सर्वे वानरश्रेष्ठाः, अयं च अङ्गदः, तव पुत्रः, वानरराज्यं च त्वया रक्षितम्, निष्कल्मषे। त्वं दुःखार्तौ एतौ सौम्यया वाचा सान्त्वय; तव सहाय्येन अङ्गदः पृथिवीं पालयतु। वंशः प्रवर्तते, यत्कर्तव्यं तत् स्पष्टम्; सर्वाणि राजकृत्यानि क्रियताम्—एष कालस्य निश्चितिः। वानरराजस्य यथाविधि संस्कारः क्रियताम्, अङ्गदः अभिषिच्यताम्; पुत्रं राजसिंहासने दृष्ट्वा त्वं शान्तिं प्राप्स्यसि। एवं वचो निशम्य, तारा पतिहान्याभिहता, समीपस्थितं हनूमन्तं प्रत्युवाच। सा उवाच—"मम ह्येष हतवीरस्याङ्कसंश्रयः शतगुणं श्रेष्ठः, न तु अङ्गदाद् अन्यः कश्चन। मम न वानरराज्ये न च अङ्गदे अधिकारः; सर्वेषु कार्येषु तस्य पितृव्यः सुग्रीवः प्रधानः। हनुमन्, अङ्गदस्य विषये न एवमवधारणीयम्; पुत्रस्य पितैव बन्धुः, न मातैव, वानरश्रेष्ठ। मम तु नात्र न परत्र च किञ्चन योग्यतरं यत्, अत्रैव शय्यायां, ये शत्रुमुखे पतित्वा पूजिताः, तेषां समीपे विश्रान्तुं, न तु वानरराज्याश्रयं गन्तुम्।" एवं कीष्किन्धाकाण्डस्य एकविंशतितमः सर्गः समाप्तः।