इन्द्रसमबलः स वै वीरः, वर्षधाराप्रशान्त इव मेघः, गर्जितेषु भीषणः, वीरस्यैव हतः, मृगेषु सिंह इव तिग्मेन व्याघ्रेण मांसार्थं निपातितः। स सर्वलोकसम्मानितः, ध्वजमञ्चसमन्वितः, पक्षिराजेन नागार्थं भग्नमन्दिर इव दृष्टः। सा तदा रामं महद् धनुर्धरं लक्ष्मणं च, तस्य च पतिस्य अनुजं समीपस्थितं अपश्यत्। तान् उपेत्य, युद्धे पतिं निपातितं दृष्ट्वा, शोकार्ता, भ्रममना, भूमौ पतिता। पुनः सुप्तेव उत्थाय, 'आर्यपुत्र' इति विलपन्ती, मृत्युपाशबद्धं पतिं दृष्ट्वा रुरोद। तस्याः क्रौञ्चीव विलपन्त्याः, सुग्रीवः तीव्रशोकाभिभूतः, विशेषतः अङ्गदागमनं दृष्ट्वा, दुःखेन पीडितः। एवं कीष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः श्रूयताम्। तदा चन्द्रवदनं वालिनं, रामबाणनिर्दग्धं, भूमौ पतितं, तारा दृष्टवती। सा पतिं महागजसमं, बाणाभिहतं, उपगम्य आलिङ्ग्य, शोकेन पीडिता, महानगसमं कपिं विलपन्ती, लता इव उपरुद्धा, पतिं आलिङ्ग्य रुरोद। सा तं समुपस्थिता, 'वीर, रणधुरन्धर, कपिसत्तम, मयि स्थितायामपि किमर्थं न भाषसे?' इति विलपन्ती। 'उत्तिष्ठ, कपिवर, उत्तमं शय्यां स्वीकुरु; न हि एवम् भूमौ क्षिप्त्वा नरपतयः शय्यन्ते।' 'हे पृथिवीपत, भूमिः ते प्रिया; जीवितं त्यक्त्वा अपि माम् उत्सृज्य तां एव देहेन अन्वेषसे।' 'धर्मे स्थितेन तव अद्यैव कीष्किन्धा नगरी स्वर्गमार्गे निर्मिता इव दृश्यते।' 'या मधुपानवनान्तरेषु त्वया सह मया रम्यकालः यापितः, स त्वया समापितः।' 'त्वं महाकपिसेनानाथः, मृतः, अहं निरानन्दा, निराशा, शोकसागरमग्ना।' 'मम हृदयं दृढम् एव, यतः त्वां भूमौ पतितं दृष्ट्वा, दुःखातुरं सति, अद्य अपि न सहस्रधा विदीर्यते।' 'सुग्रीवपत्नी त्वया हृता, स च निर्वासितः; अधुना तस्य कर्मणः प्रतिकृति त्वयि प्राप्ता।' 'स्वहिते रता, अहं हितवाक्यं उक्तवती, त्वं मोहात् तद् अवज्ञाय, कपिराज, आत्मनः हितमेव चिन्तयन्।' 'त्वं रूपयौवनसम्पन्नः, दक्षिणशीलः, सुरूपो, सुरलोकस्य अप्सरसां चित्तानि कम्पयिष्यसि।' 'कालः एव निःसंशयं प्राणान्तकः; तस्य प्रभावेन, त्वं सुग्रीववशं गतः, न प्रतिषेधयितुम् अशक्तः।' 'वालिनं रणाङ्गणे हत्वा, अन्येन युद्धमानम् अपि, रामः काकुत्स्थवंशसमुद्भवः, तादृशं दोषं कृत्वा अपि न शोचति।' 'अद्य विधवा, दुःखार्ता, अहं, या न कदापि शोचनी न दुःखिता, अनाथेव जीविष्यामि।' 'अङ्गदः, स्नेहसम्पन्नः, सुखसंस्कारः, मम इच्छावशगतः भविष्यति, यदा तस्य पितृव्यः कोपितः।' 'पुत्र, पश्य पितरं धर्मनिष्ठं, महात्मानं; तस्य दर्शनं दुर्लभं भविष्यति, वत्स।' 'पुत्रं सान्त्वय, मम वचनं तस्मै ब्रूहि, शिरसि चुम्ब, यतः त्वं दीर्घं पन्थानं गन्तासि।' 'सुग्रीव, तुष्टो भव; त्वं पुनः रुमां प्राप्स्यसि; राज्यं निर्व्यग्रं पालय, भ्राता रिपुः निहतः।' 'मम विलपन्त्याः, प्रियतमे, किमर्थं न प्रतिवदसि? पश्य एतान् भुजबलसम्पन्नान् तव पत्न्यः, कपिस्वामिन्।' तस्याः विलापं श्रुत्वा, सर्वाः कपियुवतयः अङ्गदं परिवृत्य, शोकार्ताः, विषण्णाः, उच्चैः रुरुदुः। 'किमर्थं अङ्गदं वीरं पुत्रं उत्सृज्य, चिरं प्रव्रजितः? न उचितं तादृशं धर्मिष्ठं प्रियं सुन्दरं च बालं त्यक्तुम्।' 'यदि किञ्चित् मया तव अप्रियमकृतं, अनवेक्ष्य, दीर्घबाहो, तत् क्षन्तुमर्हसि, कपिकुलाधिप, शिरसा ते पादौ वन्दे, महाबाहो।' एवं तारा, अन्याभिः कपियुवतिभिः सह, पतिसमीपे दुःखार्ता, शोकार्ता, तत्रैव वालिनः समीपे प्रायोपवेशनं कर्तुम् उद्यता। एवं एकविंशः सर्गः श्रूयताम्। तदा कपिसेनापतिः हनुमान्, पतितां तारां, दिवः पतितां तारेव, शनैः सान्त्वयामास। 'सर्वे प्राणी मृत्युः पश्चात् स्वकृतकर्मफलानुसारं शुभाशुभं प्राप्नुवन्ति, धर्माधर्महेतुकम्, नान्यथा।' 'त्वं शोचसि शोच्यं, कृपयसि कृपणं; परं कः अस्मिन् बुद्बुदोपमे देहे शोचनीयः?' 'एषः अङ्गदः जीवन्नेव तव पुत्रः; तस्य भाव्याय योग्यं किम् कार्यं इति चिन्तय।' 'त्वं जातिस्मरा, प्राणिनां आगमनगमनं जानासि; तस्मात् पण्डितः शुभमेव आचरन्, न लौकिकम्।' 'यस्य कृते सहस्रशः कपयः प्रतीक्षन्ते, स एव स्वगतिं प्राप्तः।' 'स धर्मे स्थितः, सान्त्वनदाने क्षमायाम् च रतः, धर्मलाभेन गच्छन्, तस्मात् तस्मिन् न शोचितव्यम्।