सा तारा पतिं पतितं भूमौ दृष्टवती—यः सुरद्विषां वधार्थं युद्धे कदापि न निवर्तते स्म। स यः महेन्द्रवज्रनिपातवत् पर्वतान् प्रक्षिपन् महान्, तं बलवान् वातः गृहीत्वा घनसमूहनिनादवत् नर्दन्तं नयति स्म। इन्द्रसमबलः स वीरः, संन्यस्तवर्षमेघ इव पतितः, सिंहः पशुषु यथा व्याघ्रेण मांसार्थं निपातितः, तथा स महाबलः वीर्येण वीरस्य हस्ते पतितः। सर्वलोकसम्मानितः, ध्वजमण्डपैः पूजितः, नागार्थं गरुडेन भग्नमन्दिर इव सः द्रष्टव्यः। सा तारा रामं महाबलधनुर्धरं लक्ष्मणं च, तस्य पतिस्य चानुजं समीपस्थं दृष्टवती। तान् उपेक्ष्य युद्धे निहतं पतिं प्रति गत्वा, सन्तप्तचित्ता सः पतिं दृष्ट्वा मूर्च्छिता भूमौ निपपात। पुनः स्वप्नात् इव उत्थाय 'आर्यपुत्र!' इति विलपन्ती, पतिं मृत्युपाशबद्धं दृष्ट्वा बाष्पपूर्णलोचना रुरोद। तस्याः क्रौञ्चीव विलपन्त्याः, सुग्रीवः दुःखवेगेन पीडितः, विशेषतः अङ्गदागमनं दृष्ट्वा अतिव्यथितः। एवमष्टादशसर्गे समाप्ते, पुण्ये वाल्मीकीरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, विंशतितमः सर्गः आरभ्यते। सा तारा, चन्द्रवदनं वालिनं रामबाणेन भूमौ पतितं दृष्ट्वा पतिं समीपमुपेत्य, तं महागजोपमं बाणाभिहतम् आलिङ्ग्य, शोकेन संतप्तमना, लता इव उपरुद्धा, तं महागिरिसदृशं कपिं विलपन्ती स्थितवती। 'वीर, महाबल, कपिसत्तम, अहं त्वां पुरतः स्थितां किं न प्रतिभाषसे? उत्तिष्ठ, कपिवर, उत्तमशय्यां गच्छ; हि नृपश्रेष्ठाः न भूमौ एवमुपविशतः। पृथिवी तव प्रिया, भर्तुः वियोगे अपि तां शरीरं समर्प्य उपेक्षितवती माम्। आज्ञया तव धर्मस्य, किष्किन्धापुरी स्वर्गमार्गे निर्मिता इव दृश्यते। मद्विना मधुपानवान्तेषु वनेषु यानि रमणीयानि क्षणानि व्यतीतानि, तानि त्वया समाप्तानि। त्वयि नष्टे, महाबलानां नायके, सुखरहितास्मि, आशारहितास्मि, दुःखसागरमग्ना। हृदयं मे दृढं खलु, त्वां भूमौ पतितं दृष्ट्वापि, शोकेन दग्धं तदद्य सहस्रधा न भिद्यते। सुग्रीवपत्नी त्वया हृता, स च निर्हृतः; तस्य फलमद्य त्वां प्राप्तम्। स्वहिते प्रवृत्तो मोहात् मम हितवचनं न शृणोषि स्म, कपिराज, तव कल्याणमिच्छन्त्या मया उक्तम्। त्वं शोभया, यौवनेन, दक्षिणसौम्येन, अप्सरः हृदयानि कम्पयिष्यसि, आर्य। कालः एव नूनं सर्वस्य अन्तः; तस्य प्रभावेन त्वं सुग्रीववशं प्राप्तः, न प्रतिषेधुं शक्तः। राघवेण, काकुत्स्थेन, अन्यायं युद्धे त्वां हत्वा, सः न शोचति, दोषकरं कर्म कृत्वापि। विधवा, दुःखार्ता, अनाथवद् जीविष्यामि, या पूर्वं न कदापि शोचनी न दुःखसहना। अङ्गदः च, प्रियः, सौम्यः, सुखसंवृद्धः, मम इच्छावशं जीविष्यति, यदा तस्य पितृव्यः कोपग्रहणं कृतवान्। पुत्र, पश्य पितरं धर्मिष्ठं, आर्यं; सः त्वया दुरलभदर्शनः भविष्यति। पुत्रं समाश्वास्य, मम वचनं ब्रूहि; शिरसि चुम्ब, यतः त्वं दीर्घयात्रां प्रति यास्यसि। सुग्रीव, तुष्टः भव; पुनः रुमां प्राप्स्यसि; राज्यं निर्व्यग्रं पालय, भ्राता ते रिपुः निहतः। कपिराज, अहं क्रोशन्तीमिव प्रियम्, त्वं मां किम् उत्तरं न ददासि? इमाः सुकेश्या भार्याः पश्य, कपिराज। तस्याः विलापनं श्रुत्वा सर्वाः कपिकन्याः अङ्गदं परिवृत्य, शोकार्ताः, विषण्णाः, उच्चैः रुरुदुः। 'किं त्वया अङ्गदं वीरं पुत्रं त्यक्त्वा दीर्घकालं प्रव्रजितः? न उचितं धर्मात्मानं, प्रियं, सुन्दरं पुत्रं परित्यज्य गन्तुम्। यदि अहं किंचित् प्रमादात् अप्रियमकरवं, दीर्घबाहो, तद् क्षन्तुमर्हसि, कपिकुलनाथ; पादयोः पतामि, आर्य।' एवं साऽन्याभिः कपिकन्याभिः सह पतिसमीपे शोचन्ती, शोभना, तत्रैव उपवासव्रतम् उपगन्तुं निश्चितवती। अथ एकविंशसर्गः आरभ्यते। तदा हनुमान् कपिश्रेष्ठः, पतितां तारा इव नक्षत्रं नभः पतितम्, सौम्यया वाचा सान्त्वयामास। 'मृत्योः अनन्तरं स्वकर्मफलप्राप्तिः, पुण्यपापहेतुकः, न कदाचित् विपर्ययः। त्वं शोचनीयं शोचसि, दयनीयं अनुकम्पसे; परंतु कः अस्मिन्बुद्धबुद्बुदोपमे देहे शोच्यः? एष अङ्गदः तव जीवन्नपुत्रः; तस्य भविष्याय यत् कर्तव्यम्, तत् विचिन्त्य कार्यम्। त्वं जन्ममरणयोः निश्चितगतिं जानासि; अतः पण्डितैः शुभं कर्तव्यं, न केवलं लौकिकम्।' एवं वालिनः निधनं, तारायाः विलापं, हनूमतः सान्त्वनं च, वाल्मीकिना पवित्रे रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, क्रमशः वर्णितम्।