रामस्य शरैः वज्रसदृशैः प्रक्षिप्तैः, वानरराजो वाली यद्यपि वृक्षान् महाशिलाः च समुत्क्षिप्य युद्धे प्रवृत्तः, तथापि स वज्रहत इव भूमौ पतितः। तस्य निधनात्, वानरसैन्यं सर्वं पराजितं विकीर्णं च जातम्, यतः वानरव्याघ्रः इन्द्रसदृशदीप्तिः वाली हतः। तदा नगरी वीरैः संरक्ष्यताम्, अङ्गदः राजकुमाररूपेण स्थाप्यताम्, वानराः तस्य पुत्रस्य अङ्गदस्य सेवा करिष्यन्ति, स पितुः स्थानं प्राप्तः। अथवा, हे सुन्दरमुखि, यदि त्वं अन्यं स्थानं इच्छसि, वानराः शीघ्रं दुर्गेषु प्रवेशयन्तु। अत्र वनचराः पत्नीसहिताः अपत्नीका च वसन्ति; तेषां लोभिनां मायाविनां च भीरुत्वं महदस्ति। तदा समीपस्थायाः स्त्रियाः वचः श्रुत्वा, सा सुन्दरस्मिता स्त्री स्वयम् उचितं उत्तरम् दत्तवती। "मम पुत्रे राज्ये वा किम् प्रयोजनम्? यदा मम पति: वानराणां सिंहः, महाभागः, नष्टः।" इति उक्त्वा, सा शोकविह्वला विलपन्ती, शिरः वक्षः च बाहुभिः ताडयन्ती, दुःखात् धावितवती। सा गच्छन्ती, भूमौ पतितं पतिं अपश्यत्—यः युद्धे असुरेन्द्रान् हन्ता, यः कदापि युद्धे न पलायितः। स इन्द्रवज्रप्रक्षिप्तमिव महाशिलाः समुत्क्षिप्य, महावातेन गृहीतः, महामेघगर्जनायमानः। इन्द्रसमानवीर्यः, मेघः क्षीणवृष्टिः इव पतितः, सिंहः पशुषु व्याघ्रेण मांसार्थं हतः इव, वीरः वीरैः हतः। सर्वलोकसम्मानितः, पताकामण्डपैः पूजितः, गरुडेन सर्पार्थं विग्रहः नष्टः इव। सा रामं महादनुष्मन्तं, लक्ष्मणं, तथा पतिस्य अनुजं समीपस्थं अपश्यत्। तान् उपेत्य, युद्धे हतं पतिं दृष्ट्वा, दुःखिता, भूमौ मूर्च्छिता पतितवती। पुनः सुप्तोत्थिता, "आर्यपुत्र!" इति क्रन्दन्ती, मृत्युपाशेन बद्धं पतिं दृष्ट्वा विलपन्ती। तस्याः शोकनादं चक्रवाकसदृशं दृष्ट्वा, सुग्रीवः अङ्गदस्य आगमनं विशेषतः दृष्ट्वा, तीव्रदुःखेन ग्रस्तः। ततः, वाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, विंशतितमः सर्गः आरभ्यते। तारा, चन्द्रसदृशमुखं वालिनं रामधनुषः शरेण भूमौ पतितं दृष्ट्वा, पतिं समीपं गतवती। सा दीप्तिमती पतिं महागजसदृशं आलिङ्ग्य, शरेण भग्नं दृष्ट्वा, शोकातुरचित्तया, लता इव विक्षिप्ता, पर्वतसदृशं वानरं विलपन्ती। "हे वीर! युद्धशूर! वानराणां श्रेष्ठ! अहं पुरतः स्थितास्मि, किं न वदसि? उत्थाय, वानरव्याघ्र, उत्तमशय्यां स्वीकुरु; नृपश्रेष्ठाः भूमौ न शयन्ते। हे भूमिपते! भूमिः तव प्रिया; प्राणवियोगेऽपि मां परित्यज्य तया सह देहं यासि। हे वीर! तव धर्माचरणेन आज्ञायते, किष्किन्धा नगरी स्वर्गमार्गे स्थापिता। मधुगन्धिनि वने यानि रम्यकालानि यौ तव मया सह गतम्, तानि त्वया समाप्तानि।" "सुखरहिताः, आशाहीनाः, दुःखसागरं पतिता अहम्, यदा त्वं, महाबलिनां नायकः, विनष्टः। मम हृदयम् दृढं, भूमौ पतितं त्वां दृष्ट्वा; दुःखेन दग्धं, सहस्त्रधा न भिद्यते। सुग्रीवस्य पत्नी त्वया हृता, स च निष्कासितः; वानरराज, तस्य कर्मणः प्रतिफलम् त्वं प्राप्तः। आत्महिताय त्वं मम हितवचनानि उपेक्ष्य मोहात् तिरस्कृतवान्।" "हे सम्मानदाता! तव सौन्दर्ययौवनदक्षिण्येन, अप्सरः हृदयम् उद्वेजयिष्यसि, आर्य। कालः नूनं जीवितान्तः; तस्य प्रभावेन, त्वं सुग्रीवस्य वशे पतितः, प्रतिरोधं कर्तुं न शक्नोषि। रामः काकुत्स्थवंशजः, अन्येन युद्धं कुर्वता वालिनं हत्वा, दोषयुक्तं कर्म कृत्वा अपि न शोकं करोति।" "अहं विधवा, दुःखातुरा, पूर्वं न दीनाऽस्मि, न दुःखानुकूलाऽस्मि, अधुना अनाथवत् जीविष्यामि। अङ्गदः, स्निग्धः, सुखानुकूलः, मम इच्छानुगतः जीविष्यति, यदा तस्य काका क्रोधेन ग्रस्तः। हे पुत्र! तव पितरं धर्मनिष्ठं पश्य; किंतु तं दृष्ट्वा दुर्लभं भविष्यति। पुत्रं सान्त्वय, मम संदेशं दत्त्वा, शिरसि चुम्बित्वा, दूरयात्रायाम् प्रवृत्तः।" "सुग्रीव, तुष्टः भव; रुमां पुनः लप्स्यसि। राज्यं निर्भयम् शास, यतः भ्राता शत्रुः हतः। हे वानरनाथ! विलपन्त्याः मम प्रति उत्तरं न ददासि? तव व्रजद्भुजाः पत्न्यः पश्य।" तस्याः विलापनं श्रुत्वा, सर्वा वानरस्त्रियः अङ्गदं समन्तात् उपगम्य, दुःखदैन्येन संतप्ताः, उग्रं विलपन्ति। "अङ्गदं वीरपुत्रं त्यक्त्वा, दीर्घकालं दूरं गतः; धर्मिष्ठं प्रियं सुन्दरं पुत्रं परित्यजनं उचितं न।