सिद्धाश्रमात् उत्तरीं दिशं गच्छन् कौशिकः तपस्वी ऋषिसिंहः सर्वेभ्यः स्वजनाय नमः कृत्वा हिमालयशिलासमुच्चयस्य समीपे जाह्नवीतीरे गन्तुं प्रतिज्ञाय प्रवृत्तः। तस्य तु गच्छतः पृष्ठतः शतशकटकं यावत् वेदपरायणाः अनुयायिनः तं अन्वगच्छन्। सिद्धाश्रमवासिनः मृगपक्षिसंघाः अपि महात्मनं विश्वामित्रं तपस्विनं अनुसृत्य यायुः। ततो दीर्घं मार्गं गत्वा ऋषिसंघः पक्षिसहितः सूर्यास्ते समागते प्रत्यागतः। सूर्यास्ते कृतः स्नानहुतादिकं, ततः विश्वामित्रनायकाः अपरिमिततेजसः आसनं जगृहुः। रामः सौमित्रिसहितः ऋषिपूजनं कृत्वा विश्वामित्रस्य समीपे उपविश्य तं प्राज्ञं ऋषिं पुरस्कृत्य उपविष्टः। ततः रामः तेजस्वी बलवान् विश्वामित्रं तपोधनं जिज्ञासया पृष्टवान्— "भगवन्, एषा भूमिः कस्य? विपुलवनसमृद्धा इयं भूमिः किम्? तत्त्वेन वक्तुम् अर्हसि।" रामस्य वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा विश्वामित्रः ऋषिसंघमध्ये तस्य भूमेः इतिहासं कथयितुम् आरब्धवान्। "ब्रह्मसुतः महातपाः धर्मज्ञः सत्पूजितः कुशः नाम महातपा आसीत्। सः महात्मा विदर्भकन्यायां धर्मिष्ठायां चतुर्वर्ण्यं पुत्रं उत्पादितवान्। कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसु इति तेषां नामानि, ये क्षत्रधर्मनिष्ठाः तेजस्विनः प्रख्याताः च। कुशः तान् सत्यसंधान् पुत्रान् उवाच— 'पुत्राः, धर्मे स्थित्वा राज्यं पालयत; धर्मपालनेन महत् पुण्यं प्राप्स्यथ।' तस्य वचनं श्रुत्वा चत्वारः राजपुत्राः स्वस्वनगरीं स्थापयामासुः। कुशाम्बः कौशाम्बीं नगरीं, कुशनाभः महोदयं, असूर्तरजाः धर्मारण्यं, वसु गिरिव्रजं नगरं स्थापयामासुः। "राम, वसोरयं भूमिः; पञ्च गिरयः सर्वतः शोभन्ते। सुमागधी नदी, मगधेषु प्रसिद्धा, तेषां पञ्चानां पर्वतानां मध्ये हारवत् प्रवहति। एषा वसोर्यं मगधी नदी, बहुप्रयुक्ता, सस्यसमृद्धा च।" "राजर्षिः कुशनाभः धर्मात्मा घृताच्यां शतं कन्याः उत्पादितवान्, रघुनन्दन। ताः युवत्यः रूपसम्पन्नाः भूषणैः विभूषिताः शतधाराभिरिव वर्षासमये काननं प्रविष्टाः। गीतनृत्यवाद्यैः रममाणाः, शोभनाभरणैः अलंकृताः, परमं सुखं अनुभूय काननं प्रविष्टाः। ताः सर्वाङ्गसुन्दरीः, अद्वितीयरूपाः, ताराभिरिव मेघमध्ये काननं प्रविष्टाः।" "तासां सर्वासां रूपयौवनसंपन्नानां कन्यानां पश्यन् सर्वभूताधिपः वायुः ताः उवाच— 'मम इच्छाः, युष्माः पत्न्यः भविष्यथ; मानुषत्वं त्यजत, दीर्घायुषः भविष्यथ।' 'मानुषेषु यौवनं क्षणिकं, अमृतत्वं चाप्रसारितं भविष्यथ।'" "वायोः वचनं श्रुत्वा शतं कन्याः हसन्त्यः प्रत्युवाचुः— 'देव, त्वं सर्वेषु स्थितः; सर्वे तव शक्तिं जानन्ति; किं नः अवमानयसि?' 'नागः, वयं कुशनाभस्य कन्याः; तपः चरामः, स्वस्थानात् अपकर्षणात् रक्षणाय।' 'न कदाचित् तादृशः कालः आगच्छेत्, यदा सत्यव्रतं पितरं अवमानयेत्; वयं स्वधर्मे स्थित्वा तं पितरं वरयामः।' 'पिता एव नः स्वामी, परमदेवता; यं पिता दास्यति, सः नः पतिः।'" "तासां वचनं श्रुत्वा हरिः क्रुद्धः तासां सर्वेषां शरीरं प्रविश्य तानि भग्नानि कृतवान्; महाबलः भगवान् तासां गात्राणि वातेन भग्नानि, अङ्गुष्ठमात्राणि कृतानि। भीता कन्याः राजगृहं प्रविश्य, शोकसंतप्ताः, लज्जिताः, अश्रुपूर्णनेत्राः आसन्।" "राजा प्रियाः कन्याः भग्नाङ्गीः दुःखिताः दृष्ट्वा विषण्णः 'किमिदं? कथयत; कः धर्मं अवमानयत्? केन भवतीः विकृताः? किं न वदथ?' इति श्वासं कृत्वा, तदनन्तरं संयम्य पप्रच्छ।" "ततः कुशनाभस्य वचनं श्रुत्वा, शतं कन्याः तस्य पादौ शिरसा स्पृशन्त्यः, वदन्त्यः— 'राजन्, सर्वव्यापी वायुः धर्मं विहाय, अधर्ममार्गे स्थित्वा, नः लङ्घयितुम् इच्छन्।' 'वयं पितृवशाः, न स्वातन्त्र्यं; पितरं वरणीयम्; यदि सः दास्यति, तदा वयं तस्य।'" इत्येवम् विश्वामित्रः तस्य भूमेः इतिहासं रामाय कथयामास।