महाकपिराजः स तु बाणैः विदारिताङ्गः, युक्तयुक्तैः वाक्यैः संबोधितोऽपि न किंचित् प्रत्युवाच। तस्य गात्राणि शिलाभिः भग्नानि, तरुभिः च सुदारुणं ताडितानि, रामबाणाभिहतोऽत्यन्तव्यथितः, प्राणान्ते मूर्च्छां गतः। तस्य पतिं कपिसिंहं रणाङ्गणे रामबाणेन निहतमिति तारा श्रुतवती। सा प्रियपतेः क्रूरमरणं श्रुत्वा, पुत्रेण सह, दुःखात्ययेन व्याकुला, गिरिगुहात् वेगेन निर्गता। अंगदस्य बलिनः अनुचराः ये महाकपयः, रामं धनुष्मन्तं दृष्ट्वा, भीताः सर्वतो दिशः प्राद्रवन्त। तेषां कपीनां भीतमानानां, स्वसैन्यात् व्यपसृतानां, मृगपतिहीनानां मृगाणामिव, तारा तं वेगं दृष्टवती। सा दुःखिता, तेषां दुःखितानां समीपं गत्वा, रामभीतैः बाणैः भग्नैः कपिभिः पलायमानैः, सर्वान् संबोधितवती। "यूयम् कपयः, ये सिंहराजस्य श्रेष्ठाः अनुचराः आसिथ, किमर्थं तम् परित्यज्य, भीता दुःखिता च पलायध्वे?" इति सा पप्रच्छ। "यदि राज्यहेतोः भ्राता स्वेनैव क्रूरेण भ्रात्रा, रामस्य दूरात् प्रेषितैः दीर्घगैः बाणैः हतः—" इति सा वदति। तस्याः वचनं श्रुत्वा, ये कपयः कामरूपिणः, ताम् समये यथार्हं प्रत्युवाचुः। "यावत् तव पुत्रः जीवति, तावत् प्रतिनिवर्तस्व; अंगदं रक्ष। मृत्युर्भूतो रामः वालिनं हत्वा तम् नयति।" इति ते। "वृक्षैः शिलाभिश्च क्षिपन् अपि सः वानरपतिः वज्रसमानैः बाणैः रामेण हतः, वज्रपातेन इव।" "इदानीं वालिनः निधनात् सर्वं वानरसैन्यं भग्नं प्रभग्नं च।" "शूरैः नगरी रक्ष्यतां, अंगदः युवराजः स्थाप्यतां; वालिपुत्रं पितुः स्थाने स्थितं सर्वे वानराः सेविष्यन्ति।" "वा, शुभेक्षणे! यदि त्वं अन्यत्र इच्छसि, अद्यैव वानराः शीघ्रं दुर्गाणि विशन्तु।" "अत्र वनेचराः, पत्निसहिताः पत्निविहीनाश्च, वसन्ति; तेषां लोभिनां मायाविनां च वयं भीताः।" इति स्त्रियाः समीपस्था वाणी श्रुत्वा, सा स्मितवदना तारा यथार्हं प्रत्युवाच। "का मे पुत्रेण, का वा राज्येन, यदि मे पति: कपिसिंहो महाभागः नष्टः?" इति। एवमुक्त्वा, सा विलपन्ती, शोकाभिभूता, हस्ताभ्यां शिरः उरश्च ताडयन्ती, धावन्ती निर्गता। सा गच्छन्ती, भूमौ पतितं पतिं दृष्टवती—यो दैत्यपतिनां वधकर्ता, युद्धे कदापि न पलायितः। सः, यः इन्द्रवज्रवत् महाशिलाः चिक्षेप, तदा महावेगेन वातेन हृतः, मेघगणनिनादवत् ननाद। सः इन्द्रसमवीर्यः, पतितः वर्षमेघ इव शान्तः, गर्जितेषु भीमः, वीरैः हतः, मृगपतिरिव सिंहेन मांसार्थं निपातितः। सः सर्वलोकसम्मानितः, ध्वजमञ्चैः भूषितः, गरुडेन नागहेतोः भग्नमन्दिरमिव। सा रामं धनुष्मन्तं, लक्ष्मणं च, पतिस्य चानुजं समीपस्थं दृष्टवती। तान् परित्यज्य, युद्धे निहतं पतिं गत्वा, विलपन्ती, मोहविह्वला, भूमौ पतिता। पुनः शोकात् प्रबुद्धेव उत्थाय, "आर्यपुत्र!" इति विलपन्ती, मृत्युपाशेन बद्धं पतिं दृष्ट्वा रुरोद। तस्या: क्रोशन्त्याः, कुररीव, सुग्रीवः अपि, विशेषतः अंगदागमनं दृष्ट्वा, महता शोकवशेन पीडितः। अथ कीशकिंधाकाण्डस्य विंशतितमः सर्गः श्रूयताम्। तारा चन्द्रवदना, भूमौ पतितं रामबाणनिर्दग्धं वालिनं दृष्टवती। सा पतिं समुपेत्य, महागजसदृशं वालिनं बाणार्तं आलिङ्ग्य, शोकेन संतप्ता, महागिरिसमं कपिं विलपन्ती इव पतिता। "वीर! युद्धविक्रमशालिन्, वानरश्रेष्ठ! अहं त्वाम् उपस्थिता, किमर्थं मां न प्रतिवदसि?" इति साऽवदत्। "उत्तिष्ठ, कपिसिंह! उत्तमशय्यायाम् उपविश; न हि धर्मात्मानः भूमौ एवम् शेरते।" "भूमिः ते प्रिया, नृपते! प्राणत्यागात् अपि मां परित्यज्य तां शरीरेण उपगच्छसि।" "धर्मेण तव, आज्ञया, शोभना कीशकिंधा स्वर्गमार्गे स्थापिता इव दृश्यते।" "ये मधुगन्धिषु वनेषु त्वया सह मया च रम्याः दिनानि व्यतीतानि, तान्य् अद्य त्वया समाप्तानि।" "त्वं बलिनां नायकः, मम आनन्दाशा च निरस्ताः; दुःखसागरमग्ना अहम्।" "मम हृदयम् अद्य स्थिरम् एव, त्वां भूमौ पतितं दृष्ट्वा; दुःखाग्निना दग्धमपि, शतधा न भिद्यते।" "सुग्रीवस्य पत्नी त्वया हृता, सः च निर्वासितः; अधुना कपीश्वर, तस्य कर्मणः फलम् त्वाम् उपगतम्।" "स्वहिते प्रवृत्तः, मम हितवचनं त्वया अवज्ञाय, मोहात्, कपीन्द्र, मम शुभाय एव उक्तम्।" एवं सा पतिं विलपन्ती, शोकेन सन्तप्ता, बाणार्तं वालिनं आलिङ्ग्य, भूमौ पतिता, दुःखार्ता बभूव।