रामः तदा धर्मार्थयुक्तैः सत्पुरुषाभ्यनुज्ञातैः वाक्यैः वालिनं विशुद्धबुद्धिं सान्त्वयामास। सः वालिनं समाश्वासयन् धर्मनिष्ठया निश्चयेन कृतं कर्म इति व्याचष्टे—"त्वं हनुमन्, अनेन कारणेन दुःखितः न भवितव्यः; न त्वया अस्माकं विषादः कर्तव्यः, न च त्वं आत्मनः दुःखं कुर्याः। धर्मे स्थित्वा निश्चयेन कृतं कर्म। दोषिणः दण्डदातृ च, दण्डितः च—उभयमपि, कृतकार्यकारणौ, शोकं न कर्तव्यौ। अतः दण्डप्राप्त्या त्वं पापात् विमुक्तः, धर्मपथेन स्वं स्वरूपं प्राप्तवान्। शोकं, मोहं, हृदयस्थं भयञ्च त्यज; धर्मनियमः त्वया न उल्लङ्घनीयः। यथा अंगदः सर्वदा त्वयि भक्तः, तथा सुग्रीवः मयि भक्तः स्यात्—एष न संशयः।" रामस्य एतानि मधुराणि, विचारयुक्तानि, धर्मयुक्तानि वचनानि श्रुत्वा वालिः, युद्धविशारदः कपिः, उत्तमं वाक्यं प्राह। "यदा अहं बाणैः व्यथितः अज्ञानतः त्वां संबोधितवान्, तदा त्वं, इन्द्रसमः वीर्येण, भीमपराक्रमः, प्रसन्नः अभवः; क्षमस्व राजन्।" एतत् कीष्किन्धाकाण्डे, वाल्मीकिरामायणे, एकोनविंशः सर्गः श्रूयताम्। तत्र महाकपिराजः, बाणैः अभिहतः, युक्तवाक्यैः उपनिशम्य अपि, न प्रत्युवाच। तस्य अङ्गानि शिलाभिः भग्नानि, दारुणैः द्रुमैः ताडितानि, रामबाणैः अभिभूतः, प्राणान्ते चेतनां जहाति। तदा तारा श्रुत्वा, यः कपिसिंहः पतिः, रामबाणेन युद्धे हतः इति, सा पुत्रसहितं, प्रियपतेः क्रूरं निधनं श्रुत्वा, दुःखार्ता, पर्वतगुहात् निर्गता। तदा अंगदस्य अनुचराः महाकपयः रामं धनुष्मन्तं दृष्ट्वा, भयात् सर्वतः पलायन्ति। सा भयभीता कपयः शीघ्रं धावमानान्, स्वगणात् विकीर्णान्, मृतनेता मृगानिव, दृष्ट्वा, तेषां दुःखितान् समीपगता, स्वयम् अपि शोकार्ता, रामस्य भयात् पलायमानान्, बाणैः भग्नव्यूहान्, सर्वान् कपीन् संबोधितवती। "यूयम् कपयः, सिंहराजस्य प्रमुखानुगाः, किमर्थं तम् परित्यज्य, भयात् दुःखात् च पलायध्वे?" इति तारा पप्रच्छ। "यदि राज्यहेतोः भ्राता भ्रात्रा क्रूरः रामस्य दूरप्रेषितैः बाणैः पतितः—" कपिपत्नीवचनं श्रुत्वा, रूपपरिवर्तनेषु निपुणाः कपयः, ताम् उचितं समययुक्तं वाक्यं उचुः। "यावत् पुत्रः जीवति, प्रत्यागच्छ; अंगदं रक्ष। मृत्युः रामरूपः वालिनं हत्वा तम् अपगच्छति।" "यद्यपि वृक्षान् महाशिलाः च क्षिप्तवान्, वालिः वज्रसमानैः बाणैः पतितः, वज्रेणेव ताडितः।" "सर्वं कपिसैन्यं भग्नं विकीर्णं च, यः कपिसिंहः इन्द्रवत् दीप्तिमान् हतः।" "नगरं वीरैः रक्ष्यताम्, अंगदः युवराजः स्थाप्यताम्; वालिपुत्रं स्थापनं कपीः सेविष्यन्ति।" "वा, सौम्ये, यदि अन्यत्र इच्छसि, शीघ्रं कपीः दुर्गेषु प्रविशन्तु।" "अत्र वनचराः, पत्नीसहिताः अपि, पत्निहीनाः अपि, वसन्ति; लोभिनः, कपटिनः च, तेषां महद्भयं अस्ति।" स्त्रीवचनं श्रुत्वा, समीपस्थितां ताम्, सा सुहासिनी स्वयम् अनुकूलं वाक्यं प्रत्युवाच। "मम पुत्रस्य वा राज्यस्य वा किम् प्रयोजनम्, यदि पतिः कपिसिंहः, महाभागः, नष्टः?" एवं उक्त्वा, सा शोकवशा, विलपन्ती, शिरः उरः च बाहुभिः ताडयन्ती, धावन्ती गच्छति। सा पतिं भूमौ पतितं दृष्ट्वा—यः राक्षसाधिपतीन् हन्ता, युद्धे न कदापि पलायिता—तम् अपश्यत्। यः इन्द्रवत् महाशिलाः प्रक्षिप्य, वज्रवत् गर्जनं कृत्वा, महावातेन गृहीतः, मेघसमूहवत् गर्जनं कुर्वन्। इन्द्रसमः पराक्रमे, निपातितः वर्षमेघवत्, भीमगर्जनः, वीरः वीरेण हतः, मृगसिंहवत् सिंहः, मांसहेतोः व्याघ्रेण निपातितः। सर्वलोकसम्मानितः, पताकास्तम्भैः पूजितः, गरुडेन नागहेतोः मन्दिरनाशितवत्। सा रामं धनुष्मन्तं, लक्ष्मणं च, पतिस्य अनुजं च समीपस्थितं अपश्यत्। ततः तान् उपेत्य, युद्धे पतिं हतं दृष्ट्वा, दुःखिता, मूढा भूमौ पतिता। पुनः उत्थाय, स्वप्नादिव, "आर्यपुत्र!" इति विलपन्ती, मृत्युपाशबद्धं पतिं दृष्ट्वा रुदती। तारायाः विलापं चिल्लीवत् श्रुत्वा, सुग्रीवः अंगदं आगतम् दृष्ट्वा, अतिशोकं प्राप्तवान्। श्रोतव्या बींशः सर्गः वाल्मीकिरामायणे, कीष्किन्धाकाण्डे। तत्र तारा, चन्द्रवदनं वालिं, रामधनुषः मरणबाणेन भूमौ पतितं दृष्ट्वा, पतिं समीपं गत्वा, दीप्तिमन्तं वालिं महागजसदृशं आलिङ्ग्य, बाणविक्षिप्तं दृष्ट्वा, शोकवशा, लता इव मूलच्छिन्ना, पर्वतसदृशं कपिं विलपन्ती।