वालिना रामस्य समीपे सान्त्वनपूर्वकं वचनं प्रोक्तम्—“त्वदीयेन निर्देशनानुसारं स्वर्गस्य प्राप्तिः भूमेः च राज्यं सुलभम्; तथापि, यथा तारा मां निवर्तयितुम् अयत्नयत्, तथापि अहम् आत्मनः मरणं तव हस्ते अन्वेष्टुम् इच्छामि।" एवं स कपीश्वरः भ्रात्रा सुग्रीवेण सह युध्यन्, रामाय एतदुक्त्वा, मौनं जगाम। ततः रामः धर्मार्थयुक्तैः, साधुभिः अनुमोदितैः वाक्यैः, प्रबुद्धबुद्धेः वालिनः सान्त्वनं चकार। स उवाच—"हे कपे, अस्मिन्नेव कारणे त्वं न शोकनीयः; न च वयं त्वया शोक्याः, न च त्वं आत्मनः शोकः कर्तव्यः, कपिश्रेष्ठ। अस्माभिः धर्मनिश्चितेन कृत्येन कार्यं कृतम्। यः पापिनं दण्डयति, यश्च दण्डितः—उभौ अपि कृतकृत्यौ, कारणसम्पन्नौ, दुःखं न कर्तव्यं। अतः त्वं यथोचितं दण्डं प्राप्य पापात् विमुक्तः, धर्ममार्गेण स्वभावं प्राप्तवान्। शोकं मोहं च हृदि स्थितं भयञ्च त्यज; नियतिः त्वया नातिक्रमणीया, कपिश्रेष्ठ। यथा अङ्गदः सदा त्वयि भक्तः, तथा सुग्रीवः मयि भक्तः स्यात्—अत्र न संशयः।" एवं रामस्य मधुराणि, विचारयुक्तानि, धर्मार्थानि वचनानि श्रुत्वा, स युद्धविशारदः कपिः, उत्तमानि वाक्यानि प्रत्युवाच—"शरपीडितोऽहं यदा त्वया अज्ञानात् उक्तवान्, तदा त्वं, इन्द्रसमबलः, भीमविक्रमः, प्रसन्नः अभूः; क्षमस्व, राजन्।" इत्येवं वालिना प्रोक्ते, वाल्मीकिमुनिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तदा स महाकपिः, शरैः विद्धः, युक्तयुक्तैः वाक्यैः उपदिष्टः अपि, न किंचित् प्रत्युवाच। शिलाभिः भग्नाङ्गः, तरुभिः च तीव्रं प्रहृतः, रामस्य शरैः अभिभूतः, प्राणान्ते चेतनां जहौ। तस्य पतिं वालिनं, हरिवरं, रामशरेण युद्धे निहतमिति तारा श्रुत्वा, पुत्रेण सह, प्रियपतेः क्रूरमरणं निशम्य, शोकेन संतप्ता, गिरिगुहात् शीघ्रं निर्गता। अङ्गदस्य अनुचराः बलवन्तः कपयः रामं धनुष्मन्तं दृष्ट्वा, भयेन दिशः सर्वाः प्राद्रवन्त। तारा भयभीतान् कपीन् शीघ्रं पलायमानान्, स्वगणात् व्युत्थितान्, मृगपतिहीनान् मृगानिव, दृष्ट्वा, शोकार्ता सती, रामभीतैः शरविभिन्नैः पलायमानैः कपीन्द्रान् सम्बोधितवती—"हे कपयः, ये यूयं सिंहसमराजस्य प्रमुखाः आसन्, तं परित्यज्य कुतः भीताः दुःखिताश्च पलायध्वे? यदि राज्यहेतोः भ्राता भ्रात्रा रामस्य दूरात् प्रेषितैः शरैः पातितः—" एवं कपिपत्नीवचनं श्रुत्वा, रूपान्तराणि धारयितुं समर्थाः कपयः, समयोचितानि वाक्यानि तां प्रति ऊचुः—"यावत् पुत्रः जीवति, तावत् प्रतिनिवर्तस्व; अङ्गदं रक्ष; मृत्युरूपो रामः वालिनं निहत्य अपगच्छति। यद्यपि स तरून् महाशिलाश्च क्षिपन्, वज्रसमानैः शरैः रामेण निपातितः, वज्रेण निपातित इव। सर्वं कपिसैन्यं, इन्द्रप्रभं वालिनं निहत्य, भग्नं विह्वलितं च। वीरैः पुरी रक्ष्यतां, अङ्गदः युवराजः स्थाप्यताम्; कपयः पितुः पदे स्थितं वालिपुत्रं सेविष्यन्ति। अथवा, सुन्दरानने, यदि अन्यत्र स्थातुमिच्छसि, अद्यैव कपयः शीघ्रं दुर्गाणि प्रविशन्तु। अत्र वनचारीणः, स्त्रीयुक्ताः च स्त्रीरहिताश्च वसन्ति; तेषां लोभिनां, मायाविनां च, भयमस्ति।" एवं समीपे स्थितायाः तस्याः स्त्रियाः वचनं श्रुत्वा, सा सुमुखी स्वयमेवोचितं प्रत्युवाच—"मम किं पुत्रेण, किं वा राज्येन, यदि पतिः, सिंहकपिः, महाभागः, नष्टः?" एवं उक्त्वा, सा शोकार्ता, विलपन्ती, शिरः वक्षः च हस्ताभ्यां ताडयन्ती, धावित्वा पतिं द्रष्टुम् उपचक्रमे। सा पतिं भूमौ पतितं, राक्षसेन्द्रनिहन्तारं, युद्धे न कदापि पलायमानं, दृष्ट्वा। यः महाशिलाः इव वज्रान् क्षिपति, स इन्द्रवत्, महावेगेन गृहीतः, घनानां समूहवत् गर्जमानः। स इन्द्रसमवीर्यः, पतितः वर्षमेघ इव, सिंहनादीनां मध्ये भीमः, वीरैः निहतः, मांसहेतोः व्याघ्रेण निहतः सिंहः इव। सर्वलोकसम्मानितः, ध्वजमण्डपैः पूजितः, नागारामं गरुडेन सर्पहेतोः विनाशितमिव। सा रामं दीर्घधनुष्मन्तं, लक्ष्मणं, च पतिस्य अनुजं च समीपे स्थितान् दृष्ट्वा, तान् अतीत्य, युद्धे निहतं पतिं प्राप्तवती। पतिं दृष्ट्वा, शोकार्ता, मोहिता, भूमौ पतिता। पुनः शोकात् प्रमोदात् उत्थाय, "आर्यपुत्र!" इति विलपन्ती, मृत्युपाशेन बद्धं पतिं दृष्ट्वा रुरोद। तस्याः विलपन्त्याः, क्रौञ्चीव, दृष्ट्वा, सुग्रीवः, विशेषेण अङ्गदस्य आगमनं दृष्ट्वा, तीव्रेण शोकेन पीडितः। एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे विंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र सा तारा, चन्द्रवदनं वालिनं, रामशरवधेन भूमौ पतितं, दृष्टवती।