वालिः अश्रु-गद्गद-कण्ठः, दुःखेन करुणं निनदन् शनैः रामं प्रेक्ष्य, यथा कीचकेन पङ्के निमग्नः गजेन्द्रः, इदं वचनं अब्रवीत्। न अहं स्वयमेव शोचामि, न तारा-संबन्धिनः, यथा पुत्रेऽङ्गदे धर्मे स्थिते सुवर्णाभरणे शोचामि। सः बाल्ये एव स्नेहेन पालितः, मम दर्शन-विहीनः, शुष्क-सरोवर इव क्षीणः भविष्यति। सः बालकः, अपक्वबुद्धिः, एकमेव प्रियः पुत्रः; हे राम, तारा-पुत्रः बलवान् अङ्गदः त्वया रक्षितव्यः। सुग्रीव-अङ्गदयोः प्रति उत्तमां बुद्धिं प्रयुञ्जीयाः; त्वं हि रक्षिता नेता च, कर्तव्य-अकर्तव्य-विवेके स्थितः। यथा भरत-लक्ष्मणयोः प्रति आचरिष्यसि, तथा सुग्रीव-अङ्गदयोः अपि, हे राजन्, तदाचरितव्यं। यथा तपस्विन्याः तारा दोषे मम अपि, सुग्रीवः न अवमानयेत्, तथा त्वया कार्यम्। यः तव कृपया अनुज्ञातः, सः राज्यं शासितुं शक्नोति, तव इच्छानुसारं वर्तमानेन। तव मार्गदर्शनेन स्वर्गः अपि प्राप्यते, पृथिवी अपि शास्यते; तथापि, तारा मां निवारयन्ती, अहं तव हस्ते मृत्युम् इच्छन्। भ्रात्रा सुग्रीवेण सह एकलः युद्धं प्रविष्टः; एवमुक्त्वा वालिः, कपिराजः, रामं प्रति मौनम् आस्थाय स्थितः। ततः धर्म्यं सत्त्ववतां प्रियतमं वचः रामः वालिनं प्रबोधितवान्, यस्य बुद्धिः विशुद्धा आसीत्। "एतस्मात् कारणात् त्वं न शोचितव्यः, हे कपे; वयं न त्वया शोचनीयाः, न च त्वं स्वयम्, कपिश्रेष्ठ। अस्माभिः धर्मे स्थित्वा दृढनिश्चयेन कार्यं कृतम्। यः दोषिनं दण्डयति, यश्च दण्ड्यः—उभौ कार्यकारण-सिद्ध्यर्थं दुःखं न कर्तव्यं। अतः त्वं यथोचितं दण्डं प्राप्य, पापात् विमुक्तः, धर्मपथेन स्वधर्मं प्राप्तवान्। शोकं मोहं भयञ्च त्यज; नियतिः त्वया न अतिक्राम्यते, हे कपिश्रेष्ठ। यथा अङ्गदः सदा त्वयि भक्तः, तथा सुग्रीवः मयि भक्तः स्यात्, अस्य न संशयः।" एवं मधुरं धर्म्यं विचारयुक्तं वचः रामस्य महात्मनः श्रुत्वा, सः युद्धविशारदः कपिः, यथोचितं वचनं उवाच। "शरैः पीडितः सन्, अज्ञानात् यत् त्वां प्रति उक्तवान्, त्वं इन्द्रसमः वीर्ये, भयङ्करपराक्रमः, त्वया प्रसादितः; क्षमस्व मां, हे राजन्।" इति श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र महान् कपिराजः शरैः विद्धः, युक्तयुक्तवाक्यैः उपनियतः अपि, न किञ्चिद् अभाषत। तस्य अङ्गानि शिलाभिः भग्नानि, दारुभिः ताडितानि, रामबाणैः आहतस्य, प्राणा अन्ते सन्न्यस्य, चेतना नाशितवती। तदा तारा श्रुतवती यत् कपिशार्दूलः पतिः रामबाणेन रणाङ्गणे हतः। सा तु पुत्रेण सह, प्रियपतेः क्रूरमरणं श्रुत्वा, शोकार्ता, गिरिगुहात् निर्गता। अङ्गदस्य यः महाबलिनः अनुचराः कपयः, रामं धनुष्मन्तं दृष्ट्वा, भयभीताः दिशः दिशः पलायितवन्तः। सा तारा तान् भीतान् कपीन् दृष्ट्वा, स्वगणात् व्युत्थितान्, मृगपतिहत-हरिणानिव, शीघ्रं धावमानान् अपश्यत्। सा शोकार्ता, तेषां समीपम् आगत्य, रामभयात् व्याकुलान्, शरैः भग्नगणान्, कपीन् इदं वचनम् अब्रवीत्—"यूयम् कपयः, ये राजर्षेः प्रमुखा आसुः, किं तं परित्यज्य, भयात् शोकात् च पलायध्वे?" "यदि राज्यहेतोः भ्राता भ्रातुः क्रूरेण, रामस्य दूरप्रेषितैः बाणैः, निपातितः—" इति कपिपत्न्याः वचनं श्रुत्वा, रूपविक्रमसमर्थाः कपयः, तां प्रेक्ष्य, यथाकालं यथार्हं वचनम् ऊचुः—"यावत् पुत्रः जीवति, प्रतिनिवर्तस्व; अङ्गदं रक्ष। मृत्युः रामरूपेण वालिनं हत्वा, तम् अपहर्तुम् इच्छति।" "सः वज्रसमानैः बाणैः, वृक्षशिलाप्रहारैः अपि, हतः, यथा वज्रेण निपातितः। सर्वेऽपि कपिसैन्यं भग्नम्, बभूव, यदा कपिशार्दूलः, इन्द्रसदृशविक्रमः, निपातितः।" "नगरं वीरैः रक्ष्यताम्, अङ्गदः युवराजः स्थाप्यताम्; कपयः वालिपुत्रं पालयिष्यन्ति। अथवा, यदि अन्यत्र स्थातुम् इच्छसि, शीघ्रं दुर्गेषु प्रवेशयन्तु कपयः। अत्र वने निवसन्ति केचन स्त्रीहीनाः स्त्रीसहिताश्च; तेषां लोभदूषणानां भयम् अस्ति।" इत्युक्त्वा तस्याः समीपे स्थितायाः स्त्रियाः वचनं श्रुत्वा, सा सुमुखी स्वयम् अनुकूलं प्रत्युवाच—"किं मे पुत्रेण, किं वा राज्येन, यदि पतिः, कपिशार्दूलः, महाभागः, नष्टः?" एवमुक्त्वा सा रुदन्ती, शोकेन अभिभूता, शिरः उरश्च बाहुभिः ताडयन्ती, त्वरया प्रस्थितवती। सा गतवती, पतिं भूमौ पतितं अपश्यत्—यः राक्षसपतिहन्ता, युद्धे न कदापि निवर्तते स्म। यः इन्द्रवज्रवत् गिरिम् अपि प्रक्षिप्य, महावातग्रहितः, मेघमालावत् गर्जन्, अधः पतितः। एवं वालिनः पतनं तस्य शोकः च, तारा-पुत्रयोः व्यथा, रामस्य धर्मोपदेशः, सर्वं एकस्मिन् प्रवाहे सम्यक् प्रवृत्तम्।