रामः वालिनं प्रति धर्मनिपुणैः शब्दैः इदं कथयति—"ये नराः मांसं भक्षयन्ति, ते पशून्, यथा सजगान् तथा असजगान्, अपि च प्रसारितान् वा, हन्ति; तत्र दोषः नास्ति। राजर्षयः धर्मकुशलाः इह मृगयां यान्ति; अतः त्वं, युद्धे वा, अयुद्धे वा, मया बाणेन हतः, शाखामृगः हि असि। दुर्लभधर्माय, जीविताय, शुभाय च, राजानः, हरिसत्तम, दाता एव—नात्र संशयः। तान् न हिंसयेत्, न निन्देत्, न तिरस्कुर्यात्, न अप्रियम् वदेत्; ते देवाः मानववेषे भूम्यां विचरन्ति।" "किन्तु त्वं, धर्मम् न जानन्, केवलम् क्रोधे स्थित्वा, पितृपैतामहे धर्मे, मम धर्मे, आरोपयसि।" इत्येवम् उक्त्वा रामेण, वानरराजः वालिः महतीं व्यथां प्राप्य, धर्मे निश्चित्य, राघवे दोषम् न पश्यति। ततः वानरराजः, कृताञ्जलिः, रामं प्रत्युवाच—"यद् उक्तं त्वया, नरश्रेष्ठ, तत् एवं—नात्र संशयः। श्रेष्ठः श्रेष्ठं प्रत्युत्तरं दातुं शक्नोति, न हीनः; यदि पूर्वम् प्रमादात् मया अप्रियम् वा, अनर्हम् वा उक्तम्—" "तदापि राघव, त्वया मयि दोषः न कर्तव्यः; त्वं तत्त्वदर्शी, जनहिते रतः, धर्मविचक्षणः, स्थिरबुद्धिः च। यदि अहम् अपि धर्मात् विचलितः, जानन् वा, अजानन् वा, धर्मज्ञ, धर्मयुक्तैः वाक्यैः माम् रक्ष।" इत्येवम् वालिः, अश्रुपरिपूर्णकण्ठः, दुःखितः, रामं निरीक्ष्य, गजेन्द्रः इव पङ्के स्थितः, शनैः वदति। "नात्मनः, न तारायाः, न बान्धवानां, तावत् शोकः मम, यावत् पुत्रेऽङ्गदे, धर्मश्रेष्ठे, सुवर्णाभरणे। मम दर्शनविहीनः, बाल्ये पालितः, सः क्षीणः भविष्यति, जलपानात् शुष्कतडागः इव। बालः, अपाकृतबुद्धिः, एकः प्रियपुत्रः; राम, तारायाः वीर्यवान् पुत्रः त्वया रक्षितव्यः।" "सुग्रीवाङ्गदयोः प्रति उत्तमं बुद्धिं योजय; त्वं रक्षकः, मार्गदर्शी च, कर्तव्याकर्तव्यविचक्षणः। यथा भरतलक्ष्मणयोः आचारः त्वया प्रदर्शितः, नृप, तथा सुग्रीवाङ्गदयोः च तं आचारं चिन्तय। यथा सुग्रीवः तपस्विन्याः तारायाः, मम दोषस्य कारण्याः, उपेक्षा न कुर्यात्, तथा त्वया कर्तव्यम्।" "यस्य त्वं अनुग्रहीतः, तेन राज्यं शासनम् शक्यं, तव इच्छानुसारम्, तव मतानुगतः जीवितुम्। तव मार्गेण स्वर्गम् अपि प्राप्य, भूमिं अपि शासितुम् शक्यं; तथापि तारया निगृह्य अपि, अहम् तव हस्ते मृत्युम् अन्वेषितवान्।" "सुग्रीवेण सह एकैकं युद्धम् प्रविष्टः; इत्येवम् रामाय उक्त्वा, वानराधिपः मौनम् आस्थाय स्थितः। ततः रामः, धर्मार्थयुक्तैः, साधुवृत्तैः वाक्यैः, वालिं, धर्मनिश्चितम्, सान्त्वयति।" "एतदर्थे त्वया दुःखं न कर्तव्यम्, वानर; न वयं त्वया शोकनीयाः, न त्वं आत्मनः शोकं कुरु; धर्मनिश्चयेन कृतम् अस्माभिः। यः पापिनं दण्डयति, यः दण्डितः, तयोः कृतकारणसिद्धे, शोकः न भवति। अतः, दण्डं प्राप्य, त्वं पापात् विमुक्तः, न्यायमार्गेण स्वधर्मं प्राप्तवान्।" "शोकम्, मोहम्, हृदयस्थं भयम् त्यज; वानरश्रेष्ठ, विधिनिर्दिष्टं कर्म त्वया अतिक्रान्तुं न शक्यते। यथा अङ्गदः सर्वदा त्वयि भक्तः, वानरनाथ, तथा सुग्रीवः मयि भक्तः भवतु—नात्र संशयः।" एवं रामस्य मधुराणि, विचारपूर्णानि, धर्मयुक्तानि वाक्यानि श्रुत्वा, युद्धनिपुणः वानरः, उत्तमानि वाक्यानि वदति—"शरैः क्लिष्टः सन्, अज्ञानतः, यद् उक्तवान्, नाथ, त्वं इन्द्रसमः, भीमवीर्यः, शमितः असि; क्षमस्व मे, नृप।" इदानीं श्रूयतां वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशतितमः सर्गः। तत्र वानरराजः महाबलः, शरैः विद्धः, युक्तवाक्यैः उपोदितः अपि, प्रत्युत्तरं न ददाति। शिलाभिः भग्नाङ्गः, दारुभिः ताडितः, रामस्य शरैः आक्रान्तः, अन्ते प्राणान् त्यजन्, चेतनां न प्राप्नोति। तारायाः पतिः, वानरव्याघ्रः, रामस्य शरेण युद्धे हतः इति श्रुत्वा, सा पुत्रसहितया, प्रियपतेः क्रूरवधं श्रुत्वा, दुःखिता, पर्वतगुहात् शीघ्रं निर्गच्छति। अङ्गदस्य सेवकाः महावानराः, रामं धनुष्मन्तं दृष्ट्वा, भीता, दिशः सर्वाः पलायन्ति। सा तान् वानरान्, भयात् शीघ्रं धावमानान्, स्वगणात् विकीर्णान्, मृतनेत्रवीणां मृगान् इव, पश्यति। तान् दुःखितान् समीपं गत्वा, स्वयम् अपि शोकिता, रामस्य भयात् पलायमानान् वानरान्, शरैः भग्नगणान्, संबोधितवती। "युष्माकं वानराणां, नृपसिंहस्य अनुचराणां, अग्रगण्याः—कथम्, तं परित्यज्य, भयात् दुःखात् च पलायध्वम्?" इति। यदि राज्यस्य कृते, भ्राता भ्रातृणा, रामस्य दूरगतैः शरैः, क्रूरैः, हतः— एवं वानरपत्नीस्य वचनं श्रुत्वा, रूपान्तरकुशलाः वानराः, समयोचितं वचनं तस्यै उक्तवन्तः—"यावत् तव पुत्रः जीवति, तावत् प्रतिनिवर्तस्व; अङ्गदं रक्ष। मृत्युः रामरूपः, वालिं हत्वा, तं अपहरति।