रामः वालिनं धर्मयुक्तैः वचोभिः संबोध्य तस्य कृत्यस्य कारणं विस्तारयन् इदं कथयामास—“दृश्यानि अदृश्यानि च पशून्, ये धावन्ति, भीताः, प्रमत्ताः, स्थितप्रज्ञाश्च, बहून् गृह्यन्ति। मांसभक्षका मनुष्या अप्रमत्तान् प्रमत्तांश्च, अपसृत्य स्थितानपि पशून् हन्ति; तत्र दोषो न विद्यते। राजर्षयः धर्मनिपुणाः अत्र मृगयाम् चरन्ति; अतः त्वं शाखामृगः सन्, युद्धे प्रवृत्तः अपि अप्रवृत्तः अपि मया बाणेन हतः। दुर्लभधर्माय जीविताय श्रेयसे च, राजानः, कपिश्रेष्ठ, दातारः एव; नात्र संशयः। तान् न हिंस्यात्, न तिरस्कुर्यात्, न अवमन्तव्यान्, न अप्रियं वदेत्; एते नररूपधारिणः देवाः भूमौ चरन्ति। त्वं तु धर्ममज्ञः क्रोधमात्राश्रयः, मयि धर्मे, पितृपैतामहे प्रतिष्ठिते, दोषमाचक्षे। एवं रामेण उक्तः वालिः दुःखेन पीडितः, धर्मनिश्चितः सन्, राघवे दोषं न अपश्यत्। ततः स कपिराजः अञ्जलिं कृत्वा रामं प्रत्युवाच—‘यथा त्वया उक्तं, पुरुषश्रेष्ठ, तथा एव; न संशयः। श्रेष्ठेन एव श्रेष्ठस्य प्रतिवचनं शक्यम्, न हीनेन; यदि पूर्वं प्रमादात् मया अवाच्यं किञ्चिद् अप्रियं वा उक्तम्— अपि तु, राघव, त्वम् एव दोषं न कुर्वीत; त्वं तत्त्वदर्शी, प्रजाहिते रतः, स्पष्टनिश्चलबुद्धिः धर्मकारणन्यायनिष्ठश्च। यदि अपि अहं धर्मात् विचलितः, जानन् अजानन् वा, धर्मज्ञ, तदपि मां धर्मयुक्तैः वाक्यैः रक्ष।' इति वालिः कण्ठं बाष्पेण पिधाय, दुःखार्तः, शनैः रामं उवाच, पङ्के मग्नगजेव तम् निरीक्ष्य—‘न आत्मनः, न तारायाः, न बान्धवानां, यथा पुत्रस्य अङ्गदस्य, धर्मशीलस्य, सुवर्णाभरणधारिणः, दुःखं मे। स बालः, अविवेकः, एकपुत्रः, सुतः, राम, तारा-पुत्रः बलवान् त्वया रक्षितव्यः। सुग्रीवाङ्गदयोः प्रति उत्तमं बुद्धिं योजय; त्वं रक्षकः, नेताच, कर्तव्याकार्यविभागनिष्ठश्च। यथा भरतलक्ष्मणयोः त्वया आचारः दर्शितः, नराधिप, तथा एव सुग्रीवाङ्गदयोः अपि चिन्तनीयः। यथा तपस्यायुक्तायाः, मम दोषानां कारणभूते, तारायाः सुग्रीवः अवमानं न कुर्यात्, तथा त्वया कर्तव्यम्। त्वया अनुगृहीतः राज्यं शासितुं शक्यं, तव इच्छानुसारं जीवित्वा तव मनोऽनुगामिनः। स्वर्गं च प्राप्नुयात्, पृथिवीं च शासेत्, तव शासनात्; तारा यत्नेन माम् वारयन्ती अपि, अहं तव हस्ते मृत्युं अन्वेष्टुम् आगतः। भ्रात्रा सुग्रीवेण सह एकशो युद्धं प्रविष्टवान्; इति उक्त्वा वालिः रामं मौनं जगाम।' ततः रामः धर्मार्थयुक्तैः, साधुभिः अनुमोदितैः वाक्यैः, स्पष्टबुद्धिं वालिं सान्त्वयामास—‘एतेन कारणेन त्वया न शोचितव्यम्, कपे; न वयं त्वया शोच्याः, न त्वं आत्मनं शोचेत, कपिश्रेष्ठ; धर्मनिश्चयेन कृतं निश्चलम्। यः दण्डं ददाति, यश्च दण्ड्यते, तयोः कृतकार्यार्थयोः शोको न विद्यते। अतः त्वं यथोचितं दण्डं प्राप्य पापात् विमुक्तः, न्यायमार्गेण स्वधर्ममवाप्स्यसि। शोको मोहः च हृदयस्थितः भीरुत्वं च त्यज; नियतिः, कपिश्रेष्ठ, त्वया नातिक्राम्यते। यथा अङ्गदः त्वयि नित्यं भक्तिमान्, तथा सुग्रीवः मयि भक्तिमान् स्यात्—नात्र संशयः।' एवं रामस्य मधुरं विचारयुक्तं धर्ममयम् वचनं श्रुत्वा, स युद्धविशारदः कपिः उत्तमं वाक्यम् उवाच—‘शरैः व्यथितः सन्, अज्ञानात् यत् त्वां उक्तवान्, इन्द्रसमबलपराक्रम, त्वम् प्रशान्तः असि; क्षमस्व, राजन्।' इत्येवं वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे एकोनविंशतितमोऽध्यायः आरभ्यते। ततः स महाकपिराजः, शराभिहतः, युक्तयुक्तवाक्यैः अपि उपविष्टः, प्रत्युत्तरं न ददौ। तस्य अङ्गानि अश्मभिः भग्नानि, दारुभिः ताडितानि, रामबाणैः अभिभूतस्य, प्राणान्ते चेतना व्यपगतासीत्। तदा तारा शृणोति—यः कपिसिंहः पतिः, रामबाणेन युद्धे निहतः। सा पुत्रेण सह, प्रियपतिनाशं श्रुत्वा, शोकसन्तप्ता, गिरिगुहायाः निर्गता। अङ्गदस्य अनुचराः महाबलिनः कपयः, रामं धनुष्पाणिम् दृष्ट्वा, भयात् दिशः दिशः पलायन्त। सा तदा भयभीतान् कपीन् शीघ्रं धावमानान्, गणात् व्युत्थितान्, नायकविहीनमृगानिव, अपश्यत्। शोकसन्तप्तान् तान् उपगम्य, सा अपि शोकार्ता, रामभीतैः शरभिन्नगणैः पलायमानान् सर्वान् कपीन् इदं वचनम् उवाच—‘युष्माकं कपिसिंहस्य प्रमुखाः ये, तं परित्यज्य किमर्थं भयशोकाभिभूताः पलायध्वे? यदि राज्यहेतोः भ्राता भ्रात्रा, रामस्य दूरमुक्तैः शरैः, पातितः—’ इति तस्याः वचनं श्रुत्वा, रूपविक्रमसमर्थाः कपयः, समये युक्तं वचनं तस्यै प्रत्युवाचुः। एवं वालिनो रामसंवादः, तस्य शोकः, तारायाः शोकव्याकुलत्वं, अङ्गदस्य रक्षार्थं प्रार्थना, कपीनां पलायनम्, तस्यां तारा कपिभिः सह संवादश्च, एकस्मिन् प्रवाहेण सम्पूर्णं चरितम्।