राघवः वालिनं धर्मयुक्तं तत्त्वज्ञानपूर्वकं सम्यक् उपदेशमकरोत्—"यत् त्वया संयमेन कृतं कर्म, तत् सर्वथा धर्म एव दृश्यते। मित्रस्य उपकारे धर्मः सदा विचार्यः। त्वमपि, केवलं धर्मानुगतः, तद् कर्तुं समर्थः; मन्नुः धर्मसमृद्धे द्वे श्लोके गायति, तौ धर्मविद्भिः स्वीकृते, अहं च तां वृत्तिं अन्वितवान्। राज्ञः दण्डं यदा विधत्ते, तदा पापिनः शुद्धिं प्राप्नुवन्ति स्वर्गं च गच्छन्ति, यथा धर्मिष्ठाः। दण्डेन वा मोक्षेण वा चौरः पापात् विमुक्तः; यदि राजा न दण्डयेत्, स एव दोषं प्राप्नोति। मम पूर्वजः मान्धातृः भीषाणां विपत्तिं इच्छन्, यथा तपस्विना पापं कृतं, तथा त्वया अपि कृतम्। अन्येऽपि प्रमत्तराजानः पापं कृत्वा प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति, तेन च मलः नश्यति। अतः शोकोऽलम्; वधः धर्मेण विहितः, वानरश्रेष्ठ, वयं स्वतन्त्राः न स्मः। अन्यं हेतुमपि शृणु, वानरपुङ्गव; तं श्रुत्वा त्वं कोपं न कुर्याः। मम न दुःखं न च रोषः, वानरश्रेष्ठ; यतः नराः पाशैः जालैः विविधैः बन्धनैः च बहून् मृगान् गृहीत्वा हन्युः। ते च मृगाः धावमानाः, भीताः, प्रमत्ताः, स्थिताः च भवन्ति—गुप्तान् प्रकटान् च। मांसभक्षिणः नराः प्रमत्तान् अप्रमत्तान् च, अपसृत्य स्थितान् अपि, निहन्ति, तत्र दोषः न विद्यते। राजर्षयः धर्मविदः अपि अत्र मृगयां यान्ति; अतः त्वं मया युद्धे बाणेन हतः, युध्यमानः वा अयुध्यमानः वा, शाखामृगः सन्। दुर्लभस्य धर्मस्य, जीवितस्य, श्रेयसः च हेतुना राजानः, वानरश्रेष्ठ, दातारः एव न संशयः। तान् न हिंस्यात्, न अवमन्येत, न तिरस्कुर्यात्, न च दुष्टं वदेत्; ते हि नररूपेण गच्छन्तः देवाः। त्वं तु धर्मं न अवबुध्य, केवलं रोषमाश्रित्य, मां धर्मे आरोपयसि, यः पितृपैतामहैः स्थापितः। एवमुक्तः रामेण, वाली महता शोकवशेन क्लान्तः, राघवे दोषं न पश्यन् धर्मे निश्चयं प्राप। ततः स वानरराजः अञ्जलिं कृत्वा रामं प्रत्युवाच—"यथा त्वया उक्तं, पुरुषश्रेष्ठ, तथैव न संशयः। श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य एव उत्तरं दातुं शक्नोति, न हीनः; यदि पूर्वं प्रमादेन मया अवाच्यं किञ्चित् उक्तं वा दुःखकरं, तर्हि, राघव, त्वं मां न विगर्हेत्; त्वं हि तत्त्वदर्शी, प्रजाहिते रतः, ते चित्तं धर्मकारणनिश्चये स्थितम्। यदि अहम् अपि धर्मात् विचलितः, जानन् वा अजानन् वा, धर्मज्ञ, त्वं धर्मयुक्तैः वाक्यैः मां रक्ष।" कण्ठेन रुद्धस्वरेण, शोकक्लिष्टः वाली, रामं प्रति विवर्णवदनः, गजेन्द्र इव पङ्के पतितः, शनैः उवाच—"न आत्मनः, न तारायाः, न बन्धूनां दुःखेन शोचामि, यथा पुत्रस्य अङ्गदस्य, धर्मज्ञस्य सुवर्णाभरणस्य। स मां द्रष्टुं वञ्चितः, बाल्येऽपि संरक्षितः, शुष्ककूपवत् क्षीणः भविष्यति। स बालः, अविवेकी, मम एकः प्रियतमः पुत्रः; राम, तारासुतः बलवान् त्वया रक्षितव्यः। सुग्रीवाङ्गदयोः प्रति स्वां प्रज्ञां प्रवर्तय; त्वं रक्षकः, निर्देशकश्च, कर्तव्याकर्तव्यविनिश्चये स्थितः। यथा भरतलक्ष्मणयोः आचरसि, राजन्, तथैव सुग्रीवाङ्गदयोः अपि आचरितव्यं। सुग्रीवः यथा तारां, तपस्विनीमपवादवतीं, न अवमंसेत्, तथा त्वया कर्तव्यम्। त्वया अनुगृहीतः राज्यं शासितुं शक्यते, यथेष्टं जीवितुं च। स्वर्गं प्राप्नुयात्, पृथिवीं वा जेतुं शक्यते, त्वदनुग्रहेण; तथापि, यदा तारा मां निवारयामास, अहम् अपि तव हस्ते मृत्युं अन्वेष्टुम्। भ्राता सुग्रीवेण सह एकलव्यम् प्रविष्टः; एवमुक्त्वा वानरपतिः रामं प्रति मूकः अभवत्।" रामः धर्मार्थयुक्तैः मधुरैः वाक्यैः धर्मनिश्चितं वालिनं सान्त्वयामास—"एतस्मात् कारणात् त्वं न शोचितुम् अर्हसि, वानर; वयं त्वया न शोचनीयाः, न त्वं आत्मनः शोचनीयः। धर्मनिश्चयं कृत्वा वयम् अत्र स्थिताः। यः पापिनं दण्डयति, यश्च दण्ड्यते, तौ उभौ अपि कृतार्थौ, न शोचनीयौ। अतः त्वं दण्डं प्राप्य पापात् विमुक्तः, धर्ममार्गेण स्वं स्वरूपं प्राप्तः। शोको मोहः भयञ्च त्यज; नियतिः त्वया अतिक्रान्तुं न शक्या, वानरश्रेष्ठ। अङ्गदः यथा त्वयि नित्यं भक्तः, तथा सुग्रीवः मयि भक्तः स्यात्—नात्र संशयः।" एवं रामस्य धर्मयुक्तानि मधुराणि वचनानि श्रुत्वा, स युद्धविशारदः वानरः उत्तमं वाक्यमुवाच—"यदा अहं शरपीडितः अज्ञानेन त्वां प्रति अप्रियमुक्तवान्, तदा त्वं, इन्द्रसमबलः, भीमविक्रमः, प्रशमितः; क्षमस्व, राजन्।" ततः वाल्मीकिरुवाच—"शृणु कीश्विन्दाकाण्डे उन्नते रामायणस्य एकोनविंशं सर्गम्।" तत्र, बाणैः विद्धः महावानरः, यद्यपि धर्मयुक्तैः वाक्यैः उपदिष्टः, न किंचित् प्रत्युवाच।