ततः तेषु महत्सु धर्म्येषु च हेतुषु सम्यग् उपपन्नेषु, यद् यत् त्वया आज्ञाप्यते, तत् उचितं, तव अनुमत्यर्थं एव इति निवेदयामि। सर्वथा तव निग्रहकर्मापि धर्म एव दृश्यते; मित्रस्य सहायार्थं यः प्रयत्नं करोति, सः सदा धर्ममेव पश्येत्। त्वम् अपि धर्ममात्रनिष्ठया तद् कर्तुं समर्थः; मनुना च द्वे पुण्ये श्लोके गीयते, यद् धर्मविद्भिः स्वीकृतम्, अहम् अपि तदाचरितवान्। यदा राजानः दण्डं विधायन्ति, तदा पापकर्माणः जनाः शुद्धाः भवन्ति, स्वर्गं च गच्छन्ति, सद्भिरिव। दण्डेन वा मोक्षेण वा चौरः पापात् विमुक्तः भवति; यदि तु राजा पापिनं न दण्डयति, सः एव दोषं प्राप्नोति। मम पूर्वजो महात्मा मान्धातृः अपि महतीं आपदं इच्छन्, यदा तपस्विना पापं कृतम्, तदा स एव पापः जातः यथा त्वया कृतः। अन्येऽपि प्रमत्तराजानः पापं कृत्वा प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति, तेन पापलिपिः नश्यति। अतः शोकोऽस्तु पर्याप्तः; वधः धर्मेण नियतः, हे हर्यृश्रेठ, वयं हि न स्वतन्त्राः। अन्यं च कारणं शृणु, हे कपिश्रेष्ठ; तत् श्रुत्वा, वीर, त्वं कोपं न कुर्याः। न मे त्वयि शोकः न च कोपः, हे कपिश्रेष्ठ; यः पुरुषः पाशैः जालैः विविधैः उपायैः च, दृश्यदृश्यैः, बहून् पशून् गृह्णाति—धावमानान्, भीतान्, प्रमत्तान्, स्थितान् च। मांसभोजिनः पुरुषाः प्रमत्तान् अप्रमत्तान् च पशून् हन्ति, अपि च प्रत्यवस्थितान्; तत्र दोषो न विद्यते। राजर्षयः धर्मविदः अपि अत्र मृगयां कुर्वन्ति; अतः त्वं मया रणमध्ये बाणेन हतः, हे कपि, युध्यमानः वा अयुध्यमानः वा, शाखामृगत्वात्। दुर्लभं धर्मं, जीवितं, श्रियं च प्रार्थयन्ति राजानः, हे कपिश्रेष्ठ, ते एव दातारः—नात्र संशयः। तान् न हिंस्यात्, न तिरस्कुर्यात्, न अवमन्येत, न अप्रियं वदेत; ते हि देवाः मनुष्यरूपेण इह चरन्ति। त्वं तु धर्मं न अवबुध्य, कोपमात्राश्रयः, मां धर्मे आरोपयसि, यः धर्मः पितामहैः प्रतिष्ठापितः। एवं रामेण उक्तः वाली महता शोकनिष्ट्यूनः, धर्मनिश्चयात् राघवे दोषं न अपश्यत्। ततः वालिः कपिराट् अञ्जलिं कृत्वा रामं प्रत्युवाच—"यद् उक्तं त्वया, नरश्रेष्ठ, तत् एवमस्ति, न संशयः।" "उत्तमेन एव उत्तमस्य प्रतिवचनं शक्यं, न तु हीनस्य; यदि पूर्वं प्रमादात् मया अप्रियं वा अनुक्तसंबद्धं वा वाक्यं उक्तम्—अपि तदा, राघव, त्वं मयि दोषं न कुर्याः; त्वं हि तत्त्वदर्शी, जनहिते रतः, तव प्रज्ञा धर्मार्थनिश्चये स्थिता। यदि अपि अहम् अधर्मं कृतवान्, जानन् वा अजानन् वा, धर्मज्ञ, त्वं मां धर्मयुक्तैः वचोभिः रक्ष।" इति उदीर्य, वालिः अश्रुपरिप्लुतकण्ठः, दुःखार्तः, शनैः रामं उवाच, कीचकमुद्गतः गज इव तम् निरीक्ष्य। "न आत्मनः न ताराायाः न बन्धूनां मम शोकोऽस्ति, यथा पुत्रेऽङ्गदे, यो गुणैः श्रेष्ठः, सुवर्णाभरणैः भूषितः। मम दर्शनविरहात् सः, बाल्ये प्रतिपालितः, क्षीणः भविष्यति, शुष्कोदकहृतह्रद इव। सः बालः, अविवेकः, एकपुत्रकः, राम, तारासुतः बलवान् रक्षितव्यः त्वया।" "त्वं स्वबुद्धिं सुग्रीवाङ्गदयोः प्रति योजय; त्वं हि रक्षिता, नेताच, कर्तव्याकार्यनिश्चये दृढनिश्चयः। यथा भरतलक्ष्मणयोः आचरणं दर्शयसि, राजन्, तथा सुग्रीवाङ्गदयोः अपि मन्ये। यथा त्वं सुग्रीवः तारा च तपस्विनी, मम दोषहेतुः, तया न अवमान्येत, ततः एव आचर।" "त्वया प्रियजनः राज्यं शासितुं शक्नोति, तव इच्छानुसारं, तव मनोऽनुगतः। स्वर्गं प्राप्नुयात्, पृथिवीं च शासेत्, तव वशे स्थित्वा; तथापि तारा निवारयन्ती अपि, अहम् तव हस्तात् मरणम् इच्छन्। भ्रात्रा सुग्रीवेण सह एकवधम् उपगम्य, इति रामं उक्त्वा वालिः मौनं उपगच्छत्।" ततः रामः, धर्मार्थयुक्तैः, साधुभिः अनुमोदितैः वचोभिः वालिं समाश्वासयामास, यस्य बुद्धिः विशुद्धा आसीत्। "त्वं अनेन कारणेन न शोचितव्यः, हे कपे; वयं त्वया न शोचनीयाः, न च त्वं आत्मनः शोचनीयः, कपिश्रेष्ठ। अस्माभिः धर्मनिश्चयेन एव कृतम्।" "यो दोषिणं दण्डयति, यश्च दण्ड्यः, तौ अपि कर्मकारणसिद्ध्यर्थं दुःखं न अनुभवन्ति। अतः, त्वं यथाविधि दण्डं प्राप्य, पापात् विमुक्तः, धर्मपथेन स्वं स्वरूपं प्राप्तवान्। शोकं मोहं च हृदि स्थितं भयञ्च त्यज; नियतं हि त्वया, कपिश्रेष्ठ, नातिक्रमणीयम्।" "यथा अङ्गदः सदा त्वयि भक्तः, कपिप्रवर, तथा सुग्रीवः मयि भक्तः स्यात्—नात्र संशयः।" इति रामस्य मधुरं धर्मयुक्तं विचारपूर्णं वचनं श्रुत्वा, सः महाकपिः युद्धविशारदः, उत्तमं वाक्यम् उवाच। "यदा अहम् शरैः विद्धः, अज्ञानात् त्वां अभ्यभाषे, प्रभो, त्वं इन्द्रसमबलः, भीमपराक्रमः, तदा त्वया प्रसादितः; क्षन्तव्यं मे, राजन्।" इति श्रीमद्वाल्मीकीयेषु रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, एकोनविंशः सर्गः श्रूयताम्।