रामः कपिभिः साकं प्रतिज्ञां यां तदा कृतवान्, तां कथं मया त्यक्तुं शक्या इति चिन्तयन्, धर्मनिष्ठः सः प्रतिज्ञां न जहाति स्म। एतेषां महात्मनां धर्मयुक्तानां हेतूनां समवेतानां मध्ये, यत् त्वया आज्ञाप्यते, तत् एव उचितं; त्वया अनुमोदितं स्यात् इति रामः वचः प्राह। सर्वथा तव निग्रहः धर्म एव दृश्यते; मित्रस्य हितकामः सदा धर्मं एव पश्येत् इति रामः कपिसत्तमं प्रति उक्तवान्। त्वं अपि केवलं धर्मं अनुसृत्य तद् कर्तुम् अर्हसि; मनुः अपि धर्मसम्पन्ने द्वे श्लोके गीतवान्, यानि धर्मविद्भिः अनुकीर्तितानि, अहं च तं मार्गं अन्वगच्छम्। राजा यदा दण्डं ददाति तदा पापकृतः जनः शुद्धिं प्राप्नोति स्वर्गं च यथैव साधवः। दण्डेन वा मोक्षेण वा चौरः पापात् विमुच्यते; राजा यदि पापिनं न दण्डयति, सः एव दोषं आप्नोति। मम पूर्वजः मान्धातृः अपि घोरं आपदं इच्छन्, यदा तपस्विना पापं कृतम्, तदा स एव दोषः यथा त्वया कृतः। अन्येऽपि प्रमत्तराजानः पापं कृत्वा, प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति, तेन कल्मषं नश्यति। अतः शोकेन अलम्; वधः धर्मतः निश्चितः, कपिसत्तम, वयं स्वातन्त्र्ये न स्थिताः। अन्यं च हेतुम् शृणु, कपिसत्तम; श्रुत्वा त्वं न क्रुध्याः, वीर। न मे दुःखं न च कोपः, कपिसत्तम; मनुष्याः जालैः पाशैः विविधैः च युक्ताः, बहून् मृगान् गृह्णन्ति—द्रवतः, भीतान्, प्रमत्तान्, स्थितान् च। मांसभक्षिणः अपि अविहितान् च विहितान् च पशून् हन्ति, पृष्ठतः स्थितान् अपि, तत्र दोषः नास्ति। राजर्षयः धर्मकुशलाः अपि अत्र मृगयां यान्ति; अतः त्वं मया बाणेन हतः, युद्धे वा, न वा, शाखामृगः सन्। दुर्लभधर्माय, जीविताय, श्रेयसे च, राजानः दातारः एव, कपिसत्तम, असंशयम्। तान् न हिंस्यात्, न निन्देत्, न तिरस्कुर्यात्, न चाप्रियं वदेत्; ते देवाः इव मनुष्यरूपेण भूमौ विचरन्ति। त्वं तु धर्मं न ज्ञात्वा क्रोधमात्राश्रितः, मां धर्मे आरोपयसि, यः पित्रादिभिः प्रतिष्ठितः। एवं रामेण उक्तः वाली अत्यन्तं शोकाकुलः अभवत्; धर्मनिश्चयं प्राप्य, राघवे दोषं न पश्यति स्म। ततः कपिराजः कृताञ्जलिः रामं प्रत्युवाच—"यद् उक्तं त्वया, नरश्रेष्ठ, तत् एव न संशयः।" "श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य एव प्रतिवक्तुं शक्नोति, न हीनः; यदि पूर्वं प्रमादात् अप्रियं वा वाक्यं मया उक्तम्, तर्हि, राघव, त्वया मयि न दोषः द्रष्टव्यः। त्वं तत्त्वदर्शी, जनहिते रतः, तव निश्चल बुद्धिः धर्मकारणयोः विवेकिनी। यदि अहम् अपि धर्मात् विचलितः, ज्ञात्वा वा अजानन् वा, धर्मज्ञ, त्वया धर्मयुक्तैः वाक्यैः रक्षितव्यम्।" कण्ठेन रुद्धेन अश्रुभिः, वाली वेदनार्तः सन् शनैः रामं प्रति वचः उवाच, तम् पश्यन् यथा कीचकेन बद्धः गजः। "नात्मनः न तारा, न बन्धूनां दुःखेन अहम् इत्थं शोचामि, यथा पुत्रस्य अङ्गदस्य, धर्मे स्थितस्य, सुवर्णाभरणेन भूषितस्य।" "माम् अदृष्ट्वा, स बाल्ये लालितः, क्षीणः स्यात्, यथा शुष्के सरसि सलिलं पीतम्। स बालः, अभीक्ष्णं प्रियः पुत्रः; राम, तारा-पुत्रः बलवान् तव रक्ष्यः।" "सुग्रीवाय अङ्गदाय च उत्तमाम् बुद्धिं योजय; त्वं च रक्षकः, मार्गदर्शी, कर्तव्याकर्तव्यविभागे स्थितः। यथा भरतलक्ष्मणयोः आचरणं दर्शयसि, राजन्, तथा सुग्रीवाङ्गदयोः अपि चिन्तय।" "यथा सुग्रीवः तारां, तपस्विनीं, मम दोषं वहन्तीं, न तिरस्कुर्यात्, तथैव त्वया कर्तव्यम्। त्वया अनुगृहीतः राज्यं शासितुं शक्यते, तव इच्छया वसन् तव मनसा च। तव मार्गे स्थित्वा स्वर्गं प्राप्य, पृथिवीं च शासितुं शक्यते; तारा अपि मां निवारयन्ती, अहं तव हस्ते मृत्युम् इच्छितवान्।" "सुग्रीवेण सहैकयुद्धं प्रविष्टः; एवं रामं प्रति उक्त्वा, कपिप्रभुः मौनं आजगाम।" ततः रामः, धर्मयुक्तैः सुहृद्भिः अनुमोदितैः वाक्यैः वालिनं सान्त्वयन्, धर्मनिश्चयं दृष्ट्वा तं प्रबोधयामास। "न त्वया अस्मासु दुःखं कर्तव्यम्, न च त्वया आत्मनि शोकः कार्यः, कपिसत्तम; अस्माभिः धर्मनिश्चयेन कृतम्।" "यो दण्डं ददाति, यश्च दण्ड्यः, तौ उभौ कृतकृत्यौ, दुःखं न अनुभवेताम्। अतः त्वं यथोचितं दण्डं प्राप्य, पापात् विमुक्तः, धर्ममार्गेण स्वं स्वरूपं प्राप्नोषि।" "शोकं मोहं च हृदि स्थितं भयम् उत्सृज; नियोगेन अतिवर्तितुं न शक्यते, कपिसत्तम।" "यथा अङ्गदः सदा त्वयि भक्तः, कपिप्रभो, तथा सुग्रीवः मयि भक्तः स्यात्, अत्र न संशयः।" एवं रामस्य मधुरं धर्मयुक्तं सुसंहितं वाक्यं श्रुत्वा, स युद्धविशारदः कपिः उत्तमं वचः उवाच। "यदा अहम् शरैः विद्धः अप्राज्ञतया त्वां प्रति अप्रियम् उक्तवान्, तदा त्वम्, इन्द्रसमीव वीर्यः, भीमपराक्रमः, सन्तुष्टः अभूः; क्षमस्व, राजन्।