रामः वालिनं धर्मनिष्ठया सान्त्वयन् एवं प्राह—"त्वं, यावत् सुग्रीवो महात्मा जीवति, तावत् रमया, स्वसूनोर्भार्यया, कामवशेन व्यवहारमकर्थाः, पापमिदं कर्म कृतवानसि। अतः धर्मात्परिभ्रष्टस्य, कामानुग्रहस्य तव, भ्रातृभार्यां व्यतिक्रम्य, अयं दण्डः विधीयते। यो हि लोकार्थं नाचरति, लोकवृत्तात्परिभ्रष्टः, तस्मिन्कपिश्रेष्ठ, अहं दण्डाद् अन्यं निग्रहं न पश्यामि। न चाहं क्षत्रियो वंशसम्भवः, तवैतत्पापं सहिष्णुर्भवामि—यः कश्चिद् स्वपितुः, स्वसुः, अथवा अनुजस्य भार्यां कामात् समुपैति। यदि कश्चित् एवं स्त्रियं कामात् समुपैति, मृत्युदण्ड एव विहितः; किन्तु भरतः राजा, तस्याज्ञया वयं प्रवर्तामहे। त्वं धर्मातिपातं कृत्वा, यो विद्वान् धर्मपालकः, स कथं वरिष्ठस्य धर्मव्यतिक्रमं सहेत? भरतः कामवशानां निग्रहे रतः; वयं च, कपिश्रेष्ठ, तस्याज्ञया सीमाम् स्थाप्य, धर्मलङ्घिनः निग्रहीतुं कृतनिश्चयाः। मम सुग्रीवेण मैत्री लक्ष्मणसमैव; तस्य भार्यायाः राज्यस्य च हेतोः, मम परमं श्रेयः। कपिवर, येन मया तदा वानराणां मध्ये प्रतिज्ञा कृतासीत्, तां कथं मया विहेतव्यं? सर्वेभ्यः धर्मयुक्तेभ्यश्च हेतुभ्यः, यदादेशं त्वं दासि, तत् युक्तमेव, त्वया अनुमोदितं भवतु। सर्वथा तव निग्रहकर्म धर्म एव दृश्यते; यः सखायं सहाय्युमिच्छति, स धर्मं पश्येत्। त्वमपि धर्ममेकं अनुवर्त्य तदकर्तुं समर्थः; मनुना धर्मविद्भिः गृहीते द्वे श्लोके श्रूयते, तद्वृत्तमेव मया अनुष्ठितम्। राजानः यदा दण्डं स्थापयन्ति, पापिनः शुद्ध्यन्ति, स्वर्गं च गच्छन्ति पुण्यकृदिव। दण्डेन वा मोक्षेण वा चौरः पापात् विमुच्यते; राजा यदि पापिनं न दण्डयेत्, स एव दोषं प्राप्नोति। मम पूर्वजः मान्धातृ नामकः, घोरं क्लेशं काङ्क्षन्, यथा तपस्विना पापं कृतं, तथा त्वया अपि कृतम्। येऽप्यन्ये प्रमत्ताः राजानः पापं कुर्वन्ति, ते प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति, तेन च दोषः शम्यते। अतः शोकोऽलम्; वधः धर्मेण विहितः, कपिश्रेष्ठ, वयं न स्वतन्त्राः। अन्यं च कारणं श्रृणु, कपिश्रेष्ठ; तदनु श्रुत्वा, वीर, त्वं रोषं न कर्तुमर्हसि। मम न शोकोऽस्ति, न च कोपः, कपिश्रेष्ठ; यथा नराः पाशैः, जालैः, विविधैः पाशैः, पशून् गृह्णन्ति। ये च धावन्ति, भीता, प्रमत्ता, स्थिताश्च—सर्वान् नराः गृहीत्वा, मांसभक्षिणः प्रमत्तान् अप्रमत्तांश्च हन्ति; तत्र दोषो नास्ति। राजर्षयः धर्मकुशलाः अत्र मृगयां कुर्वन्ति; तस्मात् त्वं मया युद्धे शरेण हतः, युध्यन् वा न वा, शाखामृगत्वात्। दुर्लभं धर्मं, जीवितं, श्रियम्, राजानः, कपिश्रेष्ठ, ददाति—न संशयः। तान् न हिंस्यात्, न निन्देत, न तिरस्कारं कुर्यात्, न अप्रियं वदेत; ते हि देवाः, मानुष्यरूपेण पृथिव्यां चरन्ति। त्वं तु धर्मं न वेत्सि, कोपमात्राश्रयः, मां धर्मे पितृपैतामहे स्थापिते, आरोपयसि। इत्येवं रामेण उक्तः वानरराजः महता शोकवशेन, धर्मनिश्चयमापन्नः, राघवे दोषं न ददर्श। ततः वानरराजः कृताञ्जलिः रामं प्रत्युवाच—'यथावदुक्तं त्वया, पुरुषर्षभ, न संशयः। श्रेष्ठेनैव श्रेष्ठस्य प्रत्युत्तरं शक्यते दातुं, न हीनस्य; यदि पूर्वं प्रमादात् मया अवाच्यमप्रियमुक्तम्— तर्हि अपि राघव, त्वं मां न दुष्येत; त्वं तत्त्वदर्शी, जनहिते रतः, निश्चलधीः धर्मकारणवित्। यदि अपि मया धर्मातिपातः कृतः स्यात्, जानता अजानता वा, धर्मज्ञ, त्वं मां धर्मयुक्तया वाचा पालय। स शोकसंरुद्धकण्ठः, वालिः, वेदनया कुक्कुरुषः, शनैः रामं वाचं उवाच, तमिव कर्दमेन बद्धं गजं प्रेक्ष्य। 'नाहं स्वस्य शोचामि, न तारायाः, न बन्धूनां, यथा पुत्रस्य अङ्गदस्य, धर्मिष्ठस्य, सुवर्णाभरणस्य। मां विना दर्शनात्, बाल्ये पालयितः, स क्षीणो भविष्यति, जलपानात् शुष्कस्य तडागस्य इव। स बालः, अभीष्टपुत्रः, एकः प्रियः; राम, तारासुतं बलिनं त्वया रक्षितव्यं। सुग्रीवाङ्गदयोः प्रति, त्वं परमां बुद्धिं युञ्जीथाः; त्वं रक्षिता च, मार्गदर्शी च, कर्तव्याकार्यविवेके स्थितः। यथा भरतलक्ष्मणयोः आचारः तव, नृप, तद्वद् सुग्रीवाङ्गदयोः अपि आचारं चिन्तय। यथा सुग्रीवः तपस्विनीं तारां, मम दोषानुग्रहिणीं, न अवमंसेत्, तथा त्वया कार्यम्। यः तव प्रियः, स राज्यं शासितुं शक्नोति, तव इच्छया, तव बुद्ध्या च। तव मार्गेण स्वर्गं प्राप्नुयात्, पृथिवीं च शासितुं शक्नोति; यद्यपि तारा मां निरोद्धुमैच्छत्, अहं तव हस्ते मृत्युम् इच्छन्। भ्रात्रा सुग्रीवेण सह एकलव्यं प्रविष्टः; इत्युक्त्वा रामं वानरेन्द्रः तूष्णीं बभूव।