तत्र स महाबलः राजा नीत्या च विनयेन च सत्येन च प्रतिष्ठितः, समयदेशवित् वीर्यशालित्वेन च दृष्टः। धर्मात्मनः शासनात् वयं चान्ये राजानश्च धर्मसंरक्षणकामाः सर्वां पृथिवीं विचरामः। यावत् धर्मनिष्ठः भरतः सिंहसङ्काशो राजा पृथिव्यां शासनं करोति, तावत् कः धर्मविपरीतं कर्म कर्तुमर्हति? वयं स्वधर्मे प्रतिष्ठिताः, भरतस्याज्ञया यथोचितं धर्मपथात् पतितान् निगृह्णीमः। त्वं तु धर्मे विक्लिष्टः, दोषयुक्तकर्मा, कामवशगः, राजपथे न स्थितः। ज्येष्ठभ्राता, पिता, गुरुश्च—एते त्रयः धर्मचारिभिः पितृवत् पूजनीयाः। कनिष्ठपुत्रः, गुणसम्पन्नः शिष्यश्च—एते त्रयः पुत्रवत् मन्यन्ते, धर्म एव तत्र कारणम्। धर्मः सुकुमारः, दुरवगाह्यः च, हे कपि, हृदि स्थितः आत्मा शुभाशुभयोर्विवेचकः। त्वं तु चञ्चलः, चञ्चलैः कपीभिः परिवृतः, अचेतनः सन् अन्धानामिव मध्ये अन्धवत् चिन्तयसि। अहं तु त्वां सत्यं वदामि; कोपात् मां न निर्दोषयः। त्वं, सुग्रीवे जीवति, आत्मनः स्नुषां रुमां कामवशात् उपगम्य पापं कर्म अकरोः। अतः धर्मात् पतितस्य, कामवशस्य भ्रातृदारगमनस्य एष दण्डः विहितः। लोकविपरीतं कृत्वा, धर्मात् च्युतस्य, हे कपिश्रेष्ठ, दण्डाद् अन्यः निग्रहः न दृश्यते। न च अहं क्षत्रियो वंशसम्भूतः, तव पापं सहिष्णु; यः स्वपितुः, सहोदरस्य, भ्रातुः वा भार्यां कामात् उपगच्छति, तस्य मृत्युः एव दण्डः इति धर्मः। भरतः तु राजा, तस्याज्ञया वयं वर्तामहे। धर्मविप्लुतस्य, गुरुप्रतिपत्तौ अपराधिनः, धर्मज्ञः कथं प्रमादं कुर्यात्? भरतः कामात् प्रवृत्तान् निग्रहीतुं प्रवृत्तः; वयं च तस्याज्ञया सीमाम् स्थाप्य, त्वद्वद् सीमालङ्घिनः निगृह्णीमः। मम मैत्री सुग्रीवेण लक्ष्मणवत् एव; तस्य भार्यायाः राज्यस्य च हेतोः एष एव मम श्रेयः। कपीन्द्राणां साक्षात् प्रतिज्ञां कृत्वा, तां कथं विस्मरिष्यामि? एतेषां धर्मयुक्तानां हेतूनां समवायात्, यद् आदेशं ददासि, तत् उचितम् एव। सर्वथा निग्रहः धर्म एव; सखा हितकामः सदा धर्ममवलोकयेत्। त्वमपि धर्ममेव अनुष्ठातुं समर्थः; मनुना धर्मविद्भिः गीयमानौ द्वौ श्लोकौ श्रुतौ, तद् आचारं अहम् अनुसृतवान्। राज्ञः दण्डं यदा विधास्यन्ति, पापकृतः शुद्धाः स्युः स्वर्गगामिनश्च; यथा पुण्यात्मानः। दण्डेन वा मोक्षेण वा चौरः पापात् विमुच्यते; राजा यदि पापिनं न दण्डयेत्, स एव पापभाग् भवति। मम पूर्वजः मान्धातृः महद् आपद् इच्छन्, तपस्विना कृतपापे, तद्वत् पापं कृतवान्। अन्येऽपि प्रमादिनः राजानः पापं कृत्वा प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति, तेन कल्मषं नश्यति। तस्मात् पर्याप्तं शोकस्य; वधः धर्मतः विहितः, हे कपिश्रेष्ठ, वयं स्वतन्त्राः न स्म। अन्यं हेतुमपि शृणु, हे कपीन्द्र; तच्छ्रुत्वा, वीर, त्वं कोपं मा कृथाः। अहं न शोचामि, न च कोपं करोमि, हे कपीन्द्र; यथा जनाः पाशैः, जालैः, विविधैः बन्धनैः च, बहून् मृगान् गृह्णन्ति—धावमानान्, भीतान्, प्रमत्तान्, स्थितांश्च। मांसभोजिनः जनाः प्रमत्तान् अपि, सजागरूकान् अपि पशून् हन्ति, अपसृत्य स्थितान् अपि; तत्र दोषः न अस्ति। राजर्षयः धर्मविदः अत्र मृगयां कुर्वन्ति; अतः त्वं मया बाणेन हतः, युद्धे वा, अयुद्धे वा, शाखामृगत्वात्। दुर्लभं धर्मं, आयुः, श्रियम् च राजानः ददाति, हे कपिश्रेष्ठ; न संशयः। तान् न हिंस्यात्, न निन्देत्, न दुर्वचनं ब्रूयात्; ते देवाः मनुष्यरूपेण पृथिव्यां विचरन्ति। त्वं तु धर्मं न अवबुध्य, कोपमेव आश्रित्य, पितृपैतामहप्रतिष्ठिते धर्मे माम् अपराध्यसि। रामेण एवमुक्तः वाली महता शोकाभिभूतः, धर्मनिश्चयम् आपन्नः, राघवे दोषं न अपश्यत्। ततः स कपिराट् अञ्जलिं कृत्वा रामं प्रत्युवाच—"यथोक्तं त्वया, पुरुषश्रेष्ठ, तथैव; न संशयः। उत्तमः एव उत्तमे प्रत्युत्तरं दातुं शक्नोति, न अधमः; यदि पूर्वं प्रमादात् अप्रियं वा, अनर्हं वा वाक्यं मया उक्तम्—तर्हि, हे राघव, त्वं मां न अपराधयः। त्वं हि तत्त्वदर्शी, जनहिते रतः, निश्चलप्रज्ञः, धर्मकारणनिश्चयसम्पन्नश्च। यदि अपि अहं धर्मात् प्रमादी अभवम्, जानन् वा अजानन् वा, धर्मज्ञ, मां धर्मयुक्तैः वाक्यैः रक्षस्व।