तं देशं धर्मनिष्ठः सत्यवादी सम्यक् चरितवान् भरतः रक्षति, यः धर्मकामार्थतत्त्ववित्, दण्डानुग्रहयोः च रमते। तस्मिन् नयश्च विनयश्च तिष्ठतः, सत्यं च दृढमस्ति; स वीर्यवान् राजा, कालदेशविज्ञः दृश्यते। तस्य धर्मात्मनः आदेशेन वयं चान्ये च नृपाः धर्मरक्षणकामाः सर्वां पृथिवीं विचरामः। यावत् धर्मरतः भरतः राजर्षिभिः समन्वितः सर्वां पृथिवीं पालयति, तावत् कः धर्मविरुद्धमाचरेत्? वयं स्वधर्मे प्रतिष्ठिताः स्वकीयात् पन्थानः पतितान् यथायोग्यं भरताज्ञया निगृह्णीमः। त्वं तु धर्मे भ्रष्टः, कर्मणा दोषयुक्तः, कामवशः, न च राजमार्गे स्थितः। ज्येष्ठः भ्राता, पिता, यश्च ज्ञानदः—एते त्रयः धर्ममार्गिणां पितरः इति ज्ञेयाः। अनुजः पुत्रवत्, शिष्यश्च गुणसम्पन्नः पुत्रः इति मन्यन्ते; एते त्रयः पुत्रत्वं प्राप्नुवन्ति, धर्म एव कारणम्। धर्मः सत्त्ववतां सूक्ष्मः, दुर्निरीक्ष्यः च, हे कपि; आत्मा सर्वभूतानां हृदि स्थितः, स एव शुभाशुभयोः वेत्ताऽस्ति। त्वं तु स्वयं चञ्चलः, चञ्चलैः कपिभिः परिवृतः, असंयतः, अन्धानामिव मध्ये अन्धवत् चिन्तयसि। अहं तु तुभ्यं साक्षात् सत्यं वदामि; त्वं माम् केवलं रोषात् न दोषयेत्। त्वं, यदा सुग्रीवः महात्मा जीवति, कामवशात् रमया स्वपुत्रस्य भार्यया सह पापं कर्म अकुर्वः। अतः धर्मात् पतिताय, कामवशवर्तिने, भ्रातृभार्यायाम् अपराधाय, अयं दण्डः विधीयते। यो लोकविपरीतमाचरति, लोकाचारात् च व्यभिचरति, तस्य निग्रहः दण्डाद् अन्यः न दृश्यते, हे कपिश्रेष्ठ। अहं च, क्षत्रियो वंशसमुत्पन्नः, तव पापं न सहिष्ये, यः स्वपितुः, सहोदरस्य, अनुजस्य वा भार्यायाम् कामवशात् प्रवर्तते। एवं प्रवृत्ते, मृत्युः एव दण्डः इति निश्चितम्; भरतः तु नृपः, वयं तस्याज्ञया वर्तामहे। धर्मात् पतितस्य, वरिष्ठस्य धर्मस्य च उल्लङ्घने, धर्मज्ञः कः तद् उपेक्षेत? भरतः कामवशान् निग्रहीतुं यतते; वयं च, भरताज्ञया मर्यादां स्थाप्य, त्वादीन् मर्यादाभ्रष्टान् निग्रहितुम् उद्यताः। मम सुग्रीवेण मैत्री लक्ष्मणसमाऽस्ति; तस्य भार्यायाः राज्यस्य च हेतोः एषा मम श्रेयः। यं प्रतिज्ञां कपिमध्ये कृतवान्, तां कथं मया लङ्घ्येत? अतः, एतेषां धर्माणां महात्मनां च कारणानां योगात्, यदाज्ञाप्यते तत् तव योग्यं, त्वया अनुमोदनीयम्। सर्वथा तव निग्रहः धर्म एव; मित्रस्योपकारिणा सदा धर्मो विचार्यः। त्वमपि धर्ममेव अनुसृत्य तद् कर्तुं समर्थः; मनुना धर्मविद्भिः गीते द्वे श्लोके श्रूयते, तं मार्गं अहं अनुवर्ते। यदा नृपतयः दण्डं विधास्यन्ति, तदा पापकृतः शुद्धाः भवन्ति, स्वर्गं च प्राप्नुवन्ति, सत्पुरुषवत्। दण्डेन वा मोक्षेण वा चौरः पापात् विमुच्यते; राजा तु पापकृतं न दण्डयेत्, स एव पापं प्राप्नोति। मम पूर्वजः मान्धाता महाप्रतापी, महद् आपदं इच्छन्, यदा तपस्विना पापं कृतम्, तद् पापं तवापि समम्। अन्येऽपि प्रमत्ताः नृपाः पापं कुर्वन्ति, प्रायश्चित्तेन तद् पापं शमयन्ति। अतः, शोके पर्याप्तम्; वधोऽयम् धर्मसमन्वितः, वयं तु न स्वतन्त्राः। अन्यदपि कारणं शृणु, हे कपिश्रेष्ठ; शृण्वन् न रोषं कुर्याः। मम न शोकोऽस्ति, न रोषः; मनुष्याः पाशैः, जालैः, विविधैः यन्त्रैः च, पशून् गृह्णन्ति। दृश्याश्चादृश्याश्च, धावमानान्, भीतान्, प्रमत्तान्, स्थितान् च पशून् गृह्णन्ति। मांसभक्षिणः मनुष्याः प्रमत्तान् अप्रमत्तान् च पशून् हन्ति, निवृत्तान् अपि; तत्र दोषो नास्ति। राजर्षयः धर्मकुशलाः अत्र मृगयां कुर्वन्ति; अतः, त्वं युद्धे मया बाणेन हतः, शाखामृगत्वात्, युद्धमानो वा अयुक्तमानो वा। दुर्लभं धर्मं, जीवितं, श्रेयश्च, राजानः ददाति, हे कपिश्रेष्ठ; नात्र संशयः। तान् न हिंसयेत्, न तिरस्कुर्यात्, न निन्देत्, न अप्रियं वदेत्; ते हि मनुष्यरूपेण पृथिव्यां चरन्ति देवाः। त्वं तु धर्मं न अवगच्छसि, क्रोधमेव आश्रित्य, पितामहैः स्थाप्यं धर्मे माम् आरोपयसि। एवं रामेण उक्तः वाली महता शोकाभिभूतः, धर्मनिश्चितः सन्, राघवे दोषं न अपश्यत्। ततः कपिराजः कृताञ्जलिः रामं प्रत्युवाच—"यथावद् उक्तं त्वया, पुरुषश्रेष्ठ, तथा न संशयः। श्रेष्ठः श्रेष्ठस्यैव प्रतिवक्तुम् अर्हति, न हीनः; यदि पूर्वं प्रमादेन अप्रियं वा वचनं मया उक्तम्— अपि तु, राघव, त्वं मां तदा न दोषयेत्; त्वं तत्त्वदर्शी, प्रजाहिते रतः, निश्चलप्रज्ञः, कर्तव्यकारणविभागे स्थितः।