धर्मप्रियः रामः तदा वालिनं व्याघातेन पीडितं दृष्ट्वा, तद्वचनं श्रुत्वा, जगत् कालस्य वशे स्थितमिति तस्य मतं स्वीकृत्य, यद्यस्ति तव युक्तिः, युक्तं तव उत्तरं विचिन्तयितव्यमिति वालिना उक्तः। तस्य वचनानन्तरं, तीर्यन्तु तस्य मुखम् शुष्कं जातम्, बाणाघातेन संतप्तः स महात्मा कपिराजपुत्रः, दिवाकरप्रभं रामं समीक्ष्य, मौनं आस्थितवान्। एतस्मिन्नेव समये, कीष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकिरामायणस्य अष्टादशोऽध्यायः आरभ्यते। वालिना धर्म्यं, हितं, सम्मानपूर्वकं, किंचित् कठोरं च वचनं श्रुत्वा रामः तिष्ठति मौनः। सः तं कपीन्द्रं, तेजोहीनं, सूर्यस्य तेजोहरितं, वारिविहीनं मेघं, दग्धं अग्निं च इव, निरीक्ष्य। ततः रामः, तेन निन्दितः, वालिनं धर्मसम्पन्नं, वित्तसम्पन्नं, गुणसम्पन्नं कपिसर्वश्रेष्ठं, इदं वचनं प्राह। “कथं त्वं, धर्मं, अर्थं, कामं, लोकाचारं च न जानन्, बालिशत्वेन मां निन्दसि? न हि त्वं वृद्धैः, गुरुभिः अनुमोदितैः, युक्तं मन्त्रयित्वा, कपिस्वभावात् मां प्रति वक्तुमिच्छसि। इक्ष्वाकुवंशभूमिः पर्वतैः, वनैः, उपवनेन सह, पशूनां, पक्षिणां, मनुष्याणां रक्षणाय दण्डाय च विधीयते। सा भूमिः धर्मिष्ठेन, सत्यवाक्येन, निष्पक्षेण भरतेन रक्ष्यते, यः धर्मकामार्थविज्ञः, दण्डानुग्रहयोः रमते। तस्मिन् नीतिरेव, शासने च, सत्यं दृढम्; वीर्यवान् स राजा, कालदेशविज्ञः। धर्मरक्षणेच्छया, धर्मज्ञस्य आज्ञया, वयं अन्ये च राजानः सर्वां भूमिं विचरन्ति। धर्मनिष्ठः भरतः सर्वां पृथिवीं यः पालयति, तत्र धर्मविरुद्धं कः कुर्यात्? वयं स्वधर्मे स्थिताः, पथभ्रष्टान् संयम्य, भरतस्य आज्ञां पालयामः। त्वं तु धर्मे भ्रष्टः, कर्मदोषयुक्तः, कामवशः, न राजमार्गे स्थितः। ज्येष्ठः भ्राता, पिता, ज्ञानेन यः उपनयति—एते त्रयः धर्मपथगामिभिः पितरः इति मन्यन्ते। कनिष्ठः पुत्रः, गुणयुक्तः शिष्यः—एते त्रयः पुत्रत्वेन गण्यन्ते; धर्म एव कारणम्। धर्मः साधूनां सूक्ष्मः, दुर्ग्राह्यः; आत्मा सर्वभूतहृदयस्थितः, शुभाशुभं वेत्ति। त्वं च स्वयम् अस्थिरः, अस्थिरैः कपिभिः परिवृतः, दृष्टिहीनः दृष्टिहीनानां मध्ये विचारयसि। सत्यं स्पष्टं वचो वदामि; क्रोधात् मां दोषयितुं न अर्हसि। सुग्रीवः महात्मा जीवति, त्वं तु कामवशात् रुमायाः, स्नुषायाः, पापं कृतवान्। अतः धर्मभ्रष्टस्य, कामानुगतः, भ्रातृपत्नीगमनस्य, दण्डः विधीयते। लोकाचारविरुद्धं, आचारात् विचलितं यः करोति, कपिश्रेष्ठ, तस्य संयमः दण्डेन एव मया दृश्यते। अहं क्षत्रियः, कुलोत्पन्नः, तव पापं न सह्यं; यः पितुः, सगोत्रबह्याः, कनिष्ठभ्रातुः पत्न्याः कामेन समीपं गच्छति। एवं स्त्रीगमनं यः कुर्यात्, मृत्युः दण्डः; भरतः राजा, तस्य आज्ञया वयं कार्यं कुर्मः। धर्मात् विचलितः, तव अपराधं ज्ञात्वा, धर्मनिष्ठः बुद्धिमान् कथं तव गुरुप्रति कर्तव्यं लङ्घयेत्? भरतः कामानुगतान् संयमितुम् इच्छति; वयं तु तस्य आज्ञया सीमां स्थाप्य, तव सीमालङ्घनं संयमितुं निश्चिताः। सुग्रीवेण मम मित्रत्वम् लक्ष्मणेन समम्; तस्य भार्यायाः, राज्यस्यार्थे, मम परमं हितम्। मम प्रतिज्ञा कपिसमक्षे कृताः; अहं कथं प्रतिज्ञां लङ्घयेयम्? अतः धर्मयुक्तेषु हेतुषु, तव आज्ञा युक्ता; तव अनुमोदनं भवतु। सर्वथा तव संयमः धर्मरूपः दृश्यते; मित्रार्थी सदा धर्मं विचारयेत्। त्वं अपि धर्मानुगतः तं कर्तव्यं कर्तुं समर्थः; मनुना धर्मसम्पन्ने द्वे श्लोके गीतं, धर्मविद्भिः स्वीकृतं, मया तदाचारः अनुगतः। राज्ञः दण्डविधानात्, पापकृतः शुद्धः, स्वर्गं गच्छति, यथा साधवः। दण्डेन वा मोक्षेण वा, चोरः पापात् मुच्यते; राजा पापिनं न दण्डयति चेत्, सः स्वयम् दोषं प्राप्नोति। मम पूर्वजः मान्धात्रा महतीं आपदं इच्छति; तपस्विना पापं कृतं, यथा त्वया कृतम्। अन्ये राजानः प्रमादात् पापं कृत्वा, प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति, तेन दोषः अपसार्यते। अतः दुःखं पर्याप्तम्; वधः धर्मे नियतः, कपिश्रेष्ठ, वयं स्वतन्त्राः न। अन्यं कारणं शृणु, कपिश्रेष्ठ; तद् श्रुत्वा वीर, क्रोधं मा कुरु। मम दुःखं वा क्रोधं वा नास्ति, कपिश्रेष्ठ; जनाः जालैः, पाशैः, विविधैः यन्त्रैः, गुप्तैः प्रकाशैः च, अनेकानि पशून् गृह्णन्ति—धावमानान्, भीतान्, प्रमत्तान्, स्थितान् च। एवं रामः धर्मनिष्ठः, वालिनं धर्मविरुद्धं कपीन्द्रं सम्यक् धर्मयुक्तं वचनं प्राह, तस्य दोषं स्पष्टयन्, धर्मस्य सूक्ष्मता दर्शयन्, राज्ञः कर्तव्यं विवृण्वन्, भरतस्य आज्ञायाः पालने स्थितः, सुग्रीवस्य हिताय, प्रतिज्ञायाः पालनाय, कपिश्रेष्ठस्य अपराधं दण्डितुं धर्मं प्रतिष्ठापयन्।