तदा महर्षिः कौशिकः रामं लक्ष्मणं च अभ्यभाषत—"त्वमपि, नरश्रेष्ठ, अस्माभिः सह गन्तुमर्हसि। तत्र त्वं दिव्यं धनुरद्भुतं द्रष्टुमर्हसि, यन्मूल्यं परममस्ति। तत् धनुः, पुरुषर्षभ, पूर्वं देवैः सभायां दत्तम्—अत्यन्तबलविशिष्टं, भीषणं, यज्ञकाले परमतेजस्वि च। न तद् देवाः, न गन्धर्वाः, नासुराः, न राक्षसाः, न मानवा अपि, तस्य धनुषः संधानं शक्नुवन्ति। तस्य बलं परीक्षितुमिच्छन्तः, बहवः वीर्यवन्तः राजपुत्राः, तं संधातुं न शेकुः। तत् धनुः, नरश्रेष्ठ, महात्मनः मिथिलाधिपतेः; तत्र, काकुत्स्थ, धनुः यज्ञं च अद्भुततमं द्रक्ष्यसि। तत् परमं धनुः, नरश्रेष्ठ, मिथिलाधिपतिना सर्वदेवसम्पूजितेन यज्ञफलरूपेण याचितम्। तद् धनुः, राघव, राजगृहे पावनवस्तुवत् स्थाप्यते, विविधगन्धानुलेपनैः, अगुरुधूपैः च पूज्यते।" एवं कथयित्वा स महर्षिः, मुनिसंघेन सह काकुत्स्थेन च, अरण्यवासिभ्यः अभिवादनं कृत्वा प्रस्थितवान्। स उवाच—"युष्मान् सर्वान् नमस्कृत्य, सिद्धाश्रमात् उत्तरेण जाह्नव्याः तीरं हिमवत्पर्वतान् प्राप्स्यामि।" एवं उक्त्वा, स तपोधनः कौशिकः, दिशं प्राचीं प्रति प्रस्थितः। तस्य प्रस्थितस्य महर्षेः वेदविद्भिः शतशः अनुयायिनः, शतकद्रथपरिमितं मार्गं, अनुययुः। सिद्धाश्रमवासिनः मृगपक्षिसंघाश्च महात्मानं तपस्विनं विश्वामित्रं अन्वयुः। अथ, मुनिसंघः पक्षिसंघैः सह, दीर्घं मार्गं गत्वा, सूर्यास्तमये निवृत्तः। सूर्यास्ते कृतस्नानहवनाः, विश्वामित्रपुरोगमाः, तत्रासीनाः। रामः सौमित्रिणा सह, मुनिनां सम्यक् पूजनं कृत्वा, विश्वामित्रस्य पुरतः उपविवेश। तदा रामः, तेजस्वी महाबलः, कौतूहलवशात् तपस्विनं विश्वामित्रं पप्रच्छ—"भगवन्, एषा कस्य भूमिर्दृश्यते, विपुलवनरम्या? श्रोतुमिच्छामि, भद्रं ते, तत्त्वेन कथय।" रामस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः, मुनिसंघस्य मध्ये, तस्य भूमेः इतिहासं कथयामास— "ब्राह्मणात् जातः महातपाः कुशो नाम महर्षिः आसीत्, धर्मज्ञः, सत्यव्रतः, साधुभिः पूजितः। तेन विदर्भदेश्या धर्मपत्नीया सह, चारित्र्यसम्पन्ना, चत्वारः पुत्रा उत्पादिताः—कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसुश्च—तेजस्विनः, वीर्यवन्तः, क्षत्रधर्मनिष्ठाश्च। कुशः पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः उवाच—‘पुत्राः, धर्मेण पालयत; धर्मपालनेन महत् पुण्यं प्राप्स्यथ।’ पितुः वचनं श्रुत्वा, ते राजपुत्राः, पृथक् नगरीः स्थापयामासुः। कुशाम्बः कौशाम्बीं, कुशनाभः महोदयां, असूर्तरजाः धर्मारण्यां, वसुः गिरिव्रजं नगरीं अकुरुत। वसोः एषा भूमिः, राम, पञ्च च एते गिरयः सर्वतः शोभन्ते। रम्या सुमागधी नाम नदी, मगधेषु प्रसिद्धा, एतेषां पञ्चानां शिखराणां मध्ये हारवत् वहति। एषा, राम, वसोः महानदी मागधी, पुरातना, पुष्पिता, सस्यशालिनी च। कुशनाभः, धर्मात्मा राजर्षिः, घृताच्यां शतं कन्याः जनयामास, रघुनन्दन। ताः यौवनसम्पन्नाः, रूपशोभिताः, भूषणैरलङ्कृताः, वर्षासु नद्यः इव, उपवनं प्रविविशुः। गायन्त्यः, नृत्यन्त्यः, वादयन्त्यश्च, राघव, भूषणैः शोभमानाः, परमं मुदं प्रापुः। ताः सर्वाङ्गसुन्दर्यः, पृथिव्यां अनुपमाः, उपवनं प्रविश्य, मेघेषु तारागण इव, शोभन्ते स्म। तासां सर्वासां रूपयौवनसम्पन्नानां कन्यानां दर्शनेन, सर्वभूताधिपः पवनदेवः ताः उवाच—‘मम भाव्यध्वं पत्न्यः; मानुषत्वं त्यक्त्वा, दीर्घायुर्वा भविष्यथ। मानुषेषु यौवनं क्षणिकं, मम कृपया अक्षययौवनं प्राप्स्यथ, अमृतत्वं च।' वायोः सहजं वचनं श्रुत्वा, ताः शतं कन्याः, हसित्वा, प्रत्युवाचुः—‘देवश्रेष्ठ, त्वं सर्वभूतगतोऽसि; सर्वे तव वीर्यं जानन्ति। कथं त्वं स्म नः अवमंसि? वयं सर्वाः कुशनाभस्य पुत्र्यः, देवश्रेष्ठ; स्वस्थानरक्षणाय तपः चरामः, देव। न कदापि सा वेला आगच्छेत्, यत्र त्वं अस्माकं सत्यव्रतं पितरं लज्जयेत्। वयं स्वधर्मानुगाः, तेनैव पित्रा वरणीयं पतिं इच्छामः। अस्माकं पिता एव प्रभुः, परमदैवतं च; यं पिताऽस्मान् दास्यति, स एव अस्माकं पतिः।