नारदस्य वचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा महर्षिः वाल्मीकिः शिष्यैः सहितः तं महर्षिं सम्यक् पूजयामास। ततो महर्षिः स धर्मज्ञः, तद्वचनानन्तरं क्षणं स्थित्वा, यदा स महर्षिः देवलोकं गतः, तदा स वाल्मीकिः जाह्नव्याः समीपस्थां तमसातीरं गतवान्। तत्र तमसातटे गतः स मुनिः, निर्मलस्नानस्थानं पश्यन्, समीपस्थितं शिष्यं सम्बोध्य उवाच— “पश्य भारद्वाज! एषा स्रवणयुक्ता निर्मलस्नानभूमिः, शुद्धजलसम्पन्ना, साधुजनानां मनःप्रह्लादिनी।” ततः स मुनिः शिष्यं प्रीत्या प्रोवाच— “अप्सु कुम्भं स्थापय, वत्स, चीरं च मे प्रयच्छ; अत्रैव उत्तमे तमसातीरस्नाने स्नास्यामि।” तद्वाक्यश्रवणेन महात्मा भारद्वाजः, नियतात्मा, चीरं गुरवे प्रादात्। वाल्मीकिः तद् चीरं शिष्यकरात् गृह्य, स्वसंयतः, तस्मिन्महावने सर्वतो विचचार। तत्र समीपे स मुनीः, द्वन्द्वं क्रौञ्चयोः पश्यन्, युगपत् सञ्चरन्तौ, अविच्छिन्नौ, मधुरस्वरौ। तस्मिन्नन्तरे, तयोः द्वन्द्वात् काममोहितः पापबुद्धिः निषादः, वाल्मीकिं पश्यतः, तत्र क्रौञ्चपुङ्गवं जघान। तदनन्तरं, पतिं निपातितं रक्ताङ्गं भूमौ पतितं विलुठन्तं दृष्ट्वा, सा क्रौञ्ची घोरशोकविह्वला स्वरेण विलप्य तिष्ठति। पतिसंयोगवियोगेन, स द्विजवरो, कपिलशिराः, मदोत्कटः, पञ्चच्छदधरः, सा तया कृच्छ्रं विलप्यमाना। एवं तं पक्षिणं पापेन निषादेन निपातितं दृष्ट्वा, धर्मात्मनः मुनेर् हृदये दया सञ्जज्ञे। ततः करुणया विह्वलितः स मुनिः, “एषा धर्मातिक्रमः” इति चिन्तयन्, रुदन्तीं तां क्रौञ्चीं दृष्ट्वा इदं वचनमुवाच— “मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः, यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितः।” इति। एवं वदन्तं तमृषिं, तस्य हृदये किञ्चित्स्मृतिर्जज्ञे— “किमिदं वचनं मया शोकविह्वलया उक्तं?” इति। तदनन्तरं, स मुनिः ध्यायन्, बुद्धिमान्, शिष्यं प्रति वाक्यमब्रवीत्— “छन्दोबद्धं पदैः युक्तं स्वरसंयुक्तं इदं श्लोकं मम शोकसम्भूतं नान्यथा भविष्यति।” इति। एवं तेन मुनिना उक्तानि उत्तमानि वाक्यानि श्रुत्वा, शिष्यः हृष्टः तान्यङ्गीकृत्य गुरौ प्रीतिमान्। ततः स मुनिः तस्मिन् पुण्ये स्थले यथाविधि स्नानं कृत्वा, तद्वृत्तान्तं मनसि धृत्वा, आश्रमं प्रति प्रतस्थे। तदा भारद्वाजः, विनीतः विद्वान् शिष्यः, पूर्णकुम्भं गृहीत्वा गुरोः पृष्ठतः ययौ। आश्रमं प्रविश्य, धर्मज्ञः स मुनिः, शिष्येण सह, अन्येषु कथासु निमग्नः, ध्यानमास्थाय, तत्रोपाविशत्। तस्मिन्नन्तरे, ब्रह्मा लोककर्त्ता, स्वयमेव प्रभुः, चतुर्मुखः, तेजस्वी, तं मुनिवरं द्रष्टुं समुपाजगाम। तम् ईश्वरं दृष्ट्वा, वाल्मीकिः त्वरितं उत्थाय, वाचं संयम्य, अञ्जलिं कृत्वा, विस्मयपरिपूर्णः स्थितवान्। स तं देवं पाद्य-अर्घ्य-आसन-नमस्कारैः पूजयित्वा, सम्यक् प्रणम्य, कुशलप्रश्नं चकार। तदा भगवाँस्स ब्रह्मा, पूजिते आसने उपविष्टः, तस्मिन्मुनौ अपि आसनं दत्तवान्। ब्रह्मणः अनुमतिं लब्ध्वा, सापि वाल्मीकिः उपविवेश; तस्मिन् स्थिते, सर्वभूताधिपः ब्रह्मा तत्रैव दृश्यते स्म। स वाल्मीकिः, तद्वृत्तान्ते मनः निवेश्य, दुष्टात्मनः पापकर्मणः कृत्यं चिन्तयन्, ध्यानमगात्। सा क्रौञ्ची मधुरस्वरा, हेतुरहितं निपातिता, इति शोकविह्वलः, पुनरपि तां श्लोकपङ्क्तिं क्रौञ्च्याः कृते जगौ। पुनः, अन्तर्मनाः, शोकसम्भ्रान्तचित्तः, तदा ब्रह्मा स्मितपूर्वकं तमृषिं वाक्यमुवाच— “यथा रचितं तवेदं श्लोकं तिष्ठतु; अत्र चिन्तायाः न आवश्यकता। मदीयेनैव इच्छया, ऋषे, एषा सरस्वती त्वयि प्रवृत्ता। त्वं समग्रं रामस्य चरितं रचय, धर्मात्मनः बुद्धिमतः लोकस्य हिताय। यथानारदात् श्रुतमाख्यातवान्, रहस्यं च प्रकाशं च तस्य धीमतः रामस्य यद्वृत्तम्, तत्सर्वं आख्याहि। यद् रामस्य, सौमित्रेः, सर्वराक्षसानां, वैदेह्याश्च, यद्वृत्तं प्रकटं रहस्यं वा, तत्सर्वं त्वया ज्ञातव्यम्; अस्यां काव्ये तव वाक्ये मिथ्या न प्रविश्यति। छन्दोबद्धं रमणीयं रामस्य पुण्यचरितं रच; यावत् पर्वतानदी पृथिव्यां स्थिताः, तावद् एषा रामकथा यया त्वया निर्मिता, लोकान्तरं चरिष्यति। तावत् त्वं उपरि च अधः च लोकेषु निवत्स्यसि।” एवं उक्त्वा, भगवाँस्स ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं गतः; स मुनिवर्यः शिष्यैः सहितः विस्मयसमन्वितः तस्मात् स्थलात् निर्गतः। ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं प्रहर्षपूर्णाः विस्मिताश्च गायन्ति स्म। एवं वाल्मीकिरमायणस्य दिव्यकथायाः आदौ, तस्य श्लोकसम्भवः, ब्रह्मणः आदेशः, तथा शिष्याणां हर्षः, सर्वं सम्यक् प्रवृत्तम्।