यदा रामेण बाणाघातेन व्यथितः महात्मा वालिः, वानरराजपुत्रः, वदनं शुष्कं कृत्वा रामं सूर्यसमानप्रभं निरीक्ष्य तुष्णीं बभूव, स तदा दुःखेनोक्तवान्—"यदा अहं स्वर्गं गमिष्यामि, तदा सुग्रीवो राज्यं प्राप्नुयात् इति उचितम्; परन्तु त्वया मया युद्धेऽधर्मेण हतः इति अनुचितम्। नूनं लोकोऽयं कालवशात् एवं विधं विधत्ते; यदि च ते किञ्चित् प्रमाणं अस्ति, तर्हि युक्तं प्रतिवचनं विचिन्त्यं भवेत्।" एवं वालिना सम्यक्, धर्म्यं, हितं च वचनं, यद्यपि तीक्ष्णम्, उक्तं श्रुत्वा रामः मौनं स्थितः। स तं क्षीणप्रभं वालिनं पश्यन्, यः सूर्य इव तेजोहरितः, निर्जलमेखल इव मेघः, शान्तार्चिः इव वह्निः, तं निरीक्ष्य स्थितवान्। ततो रामः, उपालम्भं श्रुत्वा, धर्मसम्पन्नं, श्रीमान्, गुणसम्पन्नं वालिनं प्रति वचनम् अभाषत— "कथं त्वं, धर्मं, अर्थं, कामं, लोकाचारं च अजानन्, बाल्यादिह मां गर्हयसि? त्वं पण्डितैः वृद्धैः न सम्पृच्छ्य, आचार्यैः अनुमोदितैः अपि न, वानरस्वभावात् मां प्रति वक्तुम् इच्छसि। अयं हि इक्ष्वाकुवंशजः भूमिः, पर्वतवनोपवनयुक्ता, पशुपक्षिमनुष्याणां रक्षणदण्डाय स्थापितः। सा भूमिः धर्मिष्ठेन, सत्येन, सम्यग्वृत्तेन भरतेन रक्ष्यते, यः धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः, दण्डानुग्रहे रतः। तस्मिन् नीतिः शमश्च, सत्यं च प्रतिष्ठितम्; स वीर्यवान्, देशकालवित् राजा दृश्यते। तस्याज्ञया वयं चान्ये च राजानः धर्मसंरक्षणेच्छया पृथिवीं विचरामः। यदा भरतः धर्मरतः सर्वां पृथिवीं पालयति, तदा कः धर्मविरुद्धं कर्म कुर्यात्? वयं स्वधर्मे स्थिताः, भरताज्ञया पतितान् संयच्छामः। परन्तु त्वं धर्मे भ्रष्टः, कर्मणा दोषयुक्तः, कामवशः, राजपथे न स्थितः। ज्येष्ठभ्राता, पिता, उपाध्यायः च—एते त्रीन् धर्ममार्गिणां पित्रः इति मन्यन्ते। कनिष्ठः पुत्रः, गुणसम्पन्नः शिष्यः च—एते पुत्रत्वं प्राप्नुवन्ति; धर्म एव कारणम्। धर्मः सतां सूक्ष्मः, दुरवगाह्यः; आत्मा सर्वभूतानां हृदि स्थितः, शुभाशुभयोर्विवेचकः। त्वं च स्वयम् अस्थिरः, असंयतः वानरैः परिवृतः, अन्ध इव अन्धैः सह विचिन्तयसि। अहं तु त्वां सत्यं वदामि; त्वं क्रोधात् मां न निन्द्याः। यदा सुग्रीवः महात्मा जीवति, तदा त्वं कामात् पुत्रवध्वा रुमया सह व्यवहारं कृत्वा पापं कर्म अकरोत्। अतः धर्मात् भ्रष्टस्य, कामवशस्य भ्रातृदारगमनात्, एष दण्डः विधीयते। यः लोकव्यवहारात् व्यभिचरति, तस्य संयमः दण्डेन विना न दृश्यते। अहं च क्षत्रियः, कुलोत्पन्नः, तव पापं न सहिष्ये—यः स्वपितुः, स्वस्रियाः, अनुजस्य वा भार्यायाम् इच्छया प्रवर्तते। एवमिच्छया यो गच्छति, तस्य मृत्युरेव दण्डः; भरतः तु राजा, तस्याज्ञया वयं कर्म कुर्मः। धर्मात् भ्रष्टस्य तव, वरिष्ठस्य धर्मलोपे, को धर्मज्ञः क्षमेत? भरतः कामवशान् संयन्तुम् इच्छति; वयं च तस्य सीमां स्थापयित्वा, धर्मलङ्घिनः संयच्छामः। मम च सुग्रीवेण मैत्री लक्ष्मणेन समा; तस्य भार्यायाः राज्यस्य च हेतोः एष धर्मः मम श्रेष्ठः। यच्च वानराणां मध्ये प्रतिज्ञां कृतवान्, तां कथं त्यजेयम्? एतेषां धर्मकारणानां योगात्, यत् त्वया युक्तं आज्ञाप्यते, तत् त्वया अनुमोदनीयम्। सर्वथा तव संयमः धर्मः एव; मित्रस्य कार्यार्थी धर्मं पश्येत्। त्वमपि धर्ममेव अनुष्ठातुं शक्नोषि; मनुना धर्मविद्भिः गृहीते द्वे श्लोके श्रुत्वा, अहं तां वृत्तिं अनुतिष्ठामि। राज्ञा यदा दण्डः दीयते, तदा पापिनः शुद्धाः स्युस्तथा स्वर्गं यान्ति यथा पुण्यकृतः। दण्डेन वा मोक्षेण वा चौरः पापात् विमुच्यते; राजा यः पापिनं न दण्डयति, स एव दोषं प्राप्नोति। मम पूर्वजः मान्धाता एकदा भयंकरं क्लेशम् इच्छन्, तपस्विना कृतं पापं दृष्ट्वा, तद्वद् पापं त्वया कृतम्। अन्ये राजानः अपि प्रमादात् पापं कृत्वा, प्रायश्चित्तं कुर्वन्ति, तेन कल्मषं नश्यति। तस्मात् शोकस्य पर्याप्तम्; धर्मेण तव वधः नियतः, वयं त्वनिच्छया प्रवृत्ताः। अपरं कारणं शृणु; तत् श्रुत्वा त्वं न क्रुध्याः। मम न दुःखं न च क्रोधः, यथा नराः पाशैः जालैः विविधैः बन्धनैः...