वालिः, रामेण बाणाघातेन क्षतः, वेगेन वाक्यमिदं रामायोवाच—“दुष्टचित्तः, कपटी, नीचः, मिथ्याशीलः च त्वं, पापकर्मन्, कथं महात्मनः दशरथस्य पुत्रः सम्भवितुमर्हसि? सदाचारस्य सीमां लङ्घित्वा, साधूनां धर्ममतिक्रम्य, धर्माङ्कुशं विहाय, अहं पुरुषव्याघ्रेण रामेण निहतः। यद्येवमधर्म्यमशुभं कर्म कृत्वा, साधुभिः निन्दितं, सत्सु वदेत्, किं वक्तुमिच्छसि? हे राम, अस्मासु निष्पक्षेषु यद्वीर्यं प्रदर्शितं, तदहं तव शत्रुष्वपि न पश्यामि। यदि मां समरे समक्षं युद्धे समरेत, अद्य त्वं साक्षात् वैवस्वतं देवमपि मया हतः पश्येः। किन्तु अहं महाबलः अपि, त्वया समरे अदृष्टः निहतः, यथा दुष्टचित्तेन सुप्तः पुरुषः सर्पेण दष्टः। यदि सख्यभावात् सुग्रीवस्य त्वया मम वधः कृतः, पूर्वमेव हेतुमाख्यातुमर्हसि; एकेनैव दिने मैथिलीं त्वदर्थं प्रत्यानयेयम्। तव भार्याहरणकृतं तं पापराक्षसं रावणं, ग्रीवायां बद्ध्वा, जीवमिव रणाङ्गणे समुपनीय दद्यां। यदि सैव मैथिली समुद्रे वा पाताले वा स्थापिता स्यात्, तवाज्ञया श्वेतखरोपमां तामनुनीय दद्यां। युक्तमेव यत् सुग्रीवः मम स्वर्गगते राज्यं प्राप्नोति; अयुक्तं तु यदहं त्वया समरे धर्मविरुद्धेन निहतः। नूनं कालवशादेवमिदं जगति घटते; यदि तु तव कश्चित् कारणं विद्यते, तदुचितं प्रत्युत्तरं चिन्तय। इत्येवमुक्त्वा, बाणघातविह्वलः, तृषितमुखः, स महात्मा वालिः रामं सूर्यसमप्रभं निरीक्ष्य, मौनं समुपागतः। एवं वालिना धर्म्यैः, हितैः, किञ्चिद्दारुणैः, सन्मानपूर्वकैः वाक्यैः संबोधितः रामः तत्र तिष्ठन् मौनं बभूव। तं कपिश्रेष्ठं, तेजोहरितं, सूर्यं तेजोहरितमिव, निर्जलमेघमिव, शान्तं वह्निमिव, स निरीक्ष्य स्थितः। ततः रामः, तेन निन्दितोऽपि, धर्मसम्पन्नं, श्रीमान्, कपिराजं वालिनं प्रत्युवाच—“कथं त्वं, धर्मार्थकामान्, लोकाचारं च, अविज्ञाय, बालिशत्वात् मां निन्दसि? न तु त्वं वृद्धैः, आचार्यैः अनुमोदितं, विज्ञाय, कपीन्द्र, स्वच्छन्दतया मां प्रति वक्तुमिच्छसि। एषा इक्ष्वाकुवंशजा भूमिः, गिरिवनकाननयुता, पशुपक्षिमनुष्यरक्षणाय दण्डाय च। एषा धर्मज्ञेन, सत्येन, सम्यक् स्थितेन भरतेन रक्ष्यते, यो धर्मार्थकामतत्त्ववित्, दण्डप्रणययोः प्रीतिमान्। तस्मिन्युक्तं नयशासनं, सत्यं च दृढं संस्थितम्; स वीर्यवान्, कालदेशवित्, नृपः दृश्यते। तस्याज्ञया वयं चान्ये च नृपाः धर्मरक्षणकामाः सर्वां पृथिवीं विचरामः। धर्मनिष्ठेन भरतेन, भूमिप्रधानेन, कः धर्मं लङ्घयेत्? वयं स्वधर्मे स्थिताः, धर्मपथात् पतितान् यथोचितं भरताज्ञया निगृह्णीमः। त्वं तु धर्मे भ्रष्टः, कर्मदूषितः, कामवशः, नृपपथे न स्थितः। ज्येष्ठभ्राता, पिता, आचार्यः च—एते त्रयः धर्ममार्गिणां पितरः स्युः। कनिष्ठः पुत्रः, गुणसम्पन्नः शिष्यः—एते तु पुत्रा इति विज्ञेयाः, धर्म एव कारणम्। धर्मः साधुषु सूक्ष्मः, दुर्निरीक्ष्यः च, कपिश्रेष्ठ; आत्मा सर्वेषां हृदि स्थितः, शुभाशुभं वेत्ति। त्वं तु चञ्चलः, चञ्चलैः कपीभिः परिवृतः, अन्धैः सहान्धवत् चिन्तयसि। अहं तु तुभ्यं सत्यं वदामि; क्रोधात् मां दोषयितुमर्हसि न। सुग्रीवस्य जीवतः त्वं, रुमां स्नुषाम्, कामवशात् उपगम्य, पापं कर्म कृतवान्। तस्मात् धर्मात् पतितस्य कामवशस्य, भ्रातृभार्यागमनस्य, अयं दण्डः विहितः। यो लोकरचनात् विचलितः, धर्मपथं विहाय, तस्य निग्रहाद् अन्यं न पश्यामि। अहं क्षत्रियो वंशसम्भूतः, तव पापं न सहे; यः स्वपित्रोः, स्वसुः, अनुजस्य भार्यां कामात् उपगच्छेत्। एवं स्त्रीगमनस्य दण्डः मृत्युः इति निश्चितम्; भरतः तु नृपः, तस्याज्ञया वयं चरामः। धर्मात् पतितस्य तव निग्रहे, को धर्मज्ञः क्षमां कुर्यात्? भरतः कामनिग्रहाय प्रवृत्तः; वयं च कपिप्रभो, भरताज्ञया सीमाम् स्थाप्य, धर्मलङ्घिनः निगृह्णीमः। मम सुग्रीवेण सख्यं लक्ष्मणेन सह तुल्यमेव; तस्य भार्यायाः राज्यस्य च हेतोः, एष मे परमः धर्मः। कपीन्द्राणां मध्ये प्रतिज्ञां कृतवान् यां तदा, तां कथं मया त्यक्तुं शक्येत? तस्मात् एतेषां धर्म्याणां महतां कारणानां संनिधौ, यदाज्ञापयसि तत् त्वया अनुमोदितं भवतु।” एवं वाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, अष्टादशोऽध्यायः आरभ्यते।