सर्वेषां नरश्रेष्ठानां मध्ये महर्षिः विश्वामित्रः रामं सुमित्रानन्दनं च संबोध्य स्नेहपूर्वकं कथयति—"मिथिलाधिपः जनकः पुण्यतमं यज्ञं करिष्यति। तत्र गन्तव्यं; त्वमपि नरसिंहः, अस्माभिः सह यास्यसि। तत्र दिव्यं धनुः अद्भुतं द्रष्टुं अर्हसि। तत् धनुः पूर्वं देवैः सभायाम् दत्तम्—अतिबलम् अतिभीषणम्, यज्ञे उज्ज्वलम्। न तद् धनुः देवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न राक्षसाः, न मानवाः कश्चन जामातुं शक्नुवन्ति। तस्य बलम् परीक्षायै राजर्षयः प्रयत्नं कृतवन्तः, किन्तु जामातुं न शशाकुः। तत् धनुः महात्मनः मिथिलाधिपस्य; तत्र ककुत्स्थवंशज, धनुः च यज्ञं च अद्भुतं द्रक्ष्यसि। तद् धनुः, नरसिंह, मिथिलाधिपः सर्वदेवैः सदा स्तुतः, यज्ञफलरूपेण याचितवान्। तद् धनुः राजगृहे पूज्यरूपेण स्थाप्यते, विविधैः गन्धैः अगुरुधूपैः च पूज्यते।" एवं उक्त्वा, महर्षिः विश्वामित्रः तपस्विभिः ऋषिसंघैः ककुत्स्थवंशजः रामः च सह, वनवासिनः अभिवाद्य, गमनाय सज्जः अभवत्। "स्वस्ति भवतु; सिद्धाश्रमात् उत्तरे जाह्नव्याः तटे, हिमालयशिलासु गच्छामि," इति सः वनवासिनः प्रति उक्त्वा, तपोबलसम्पन्नः कौशिकः उत्तरदिशं प्रति प्रस्थानं कृतवान्। यत्र महर्षिः गच्छति, तत्र वेदपरायणः अनुयायिनः शतशः रथपरिमाणं दूरीं ययुः। सिद्धाश्रमवासिनः मृगपक्षिसंघः महात्मनं विश्वामित्रं अनुव्रज्य, सूर्यास्तसमये, ऋषिसंघः पक्षिसंघः च दीर्घं मार्गं गत्वा प्रत्यागतः। सूर्यास्ते, स्नानं कृत्वा, अग्निहोत्रं च कृत्वा, विश्वामित्रस्य नेतृत्वे, अपरिमितबलाः सर्वे उपविशत्। रामः सौमित्रिणा सह, ऋषीन् विधिवत् पूज्य, विश्वामित्रस्य पुरतः उपविशत्। ततः रामः, तेजस्वी महाबलः, कौतूहलसम्पन्नः, तपस्विसिंहं विश्वामित्रं पप्रच्छ—"भगवन्, एषा भूमिः कस्य? वनैः सुषमाभिः युक्ता। इच्छामि श्रोतुम्—सत्यं ब्रूहि।" रामस्य प्रश्नं श्रुत्वा, धर्मात्मा विश्वामित्रः ऋषिसंघमध्ये सर्वं तस्य भूमेः इतिहासं कथयितुम् आरभत। "अत्र ब्रह्मसुतः महातपाः कुशः नाम महर्षिः आसीत्, धर्मज्ञः, सत्पुरुषैः पूजितः। सः महात्मा, विदर्भकन्यया सह, चत्वारः धर्मिष्ठः पुत्रान् उत्पादितवान्। तेषां नामानि—कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसुः; सर्वे क्षत्रधर्मनिष्ठाः, तेजस्विनः, दीप्तिमन्तः। कुशः तान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः पुत्रान् सम्बोध्य उक्तवान्—'पुत्राः, धर्मे स्थित्वा, उत्तमं राज्यं कुरुत; धर्मपालने महत् पुण्यं लभिष्यथ।' पितुः वचनं श्रुत्वा, तैः चत्वारः श्रेष्ठपुत्रैः स्वस्वनगरीः स्थापिताः। कुशाम्बः दीप्तिमान् कौशाम्बीं, कुशनाभः धर्मात्मा महोदयं, असूर्तरजाः धर्मारण्यं, वसुः गिरिव्रजं नगरीं स्थापितवान्। एषा वसुना महात्मना भूमिः; पञ्च गिरयः अत्र शोभन्ते। सुमागधी नदी, मगधेषु प्रसिद्धा, पञ्चानां गिरिणां मध्ये हाररूपेण प्रवहति। एषा वसुना भगवता मगधी नदी, बहुशः सेविता, सस्यसमृद्धा।" "कुशनाभः राजर्षिः धर्मात्मा, घृताची अप्सरसः सह, शतं कन्याः अप्रतिमाः उत्पादितवान्। ताः युवत्यः, रूपसम्पन्नाः, भूषणैः सुसज्जिताः, वर्षासु नद्यः इव, उद्यानं प्रविष्टाः। गीतैः, नृत्यैः, वाद्यैः, भूषणैः शोभिताः, परमं सुखं अनुभूय। ताः कन्याः, सर्वाङ्गसुन्दर्यः, प्रथिव्यां अप्रतिमरूपाः, मेघेषु तारागणमिव, उद्यानं प्रविष्टाः।" "तासां सौन्दर्यं, यौवनं, गुणं च दृष्ट्वा, सर्वभूतनाथः वातदेवः ताः कन्याः प्रति उक्तवान्—'अहं सर्वाः इच्छामि; पत्न्यः मम भवितुम् अर्हथ। मानवत्वं त्यक्त्वा, दीर्घायुषः भविष्यथ। मानवेषु यौवनं क्षणस्थायि, किन्तु मम कृपया अक्षययौवनं, अमरत्वं च लभिष्यथ।'" "वातदेवस्य सहजं कार्यं श्रुत्वा, शतं कन्याः हास्यं कृत्वा, प्रत्यवदन्—'देवश्रेष्ठ, त्वं सर्वेषु चरसि; सर्वे तव बलं जानन्ति। किं कारणं, यत् अस्मान् उपेक्षसे? देव, वयं कुशनाभस्य कन्याः; धर्मरक्षणाय तपः कुर्मः, स्थानभ्रंशात् रक्षणाय। न कदाचित्, विप्रलप्स्यम्, सत्यवती पितुः अपमानं त्वया कर्तुं अर्हसि। स्वधर्मे स्थित्वा, पितुः द्वारा, पतिं वयं इच्छामः।" एवं विश्वामित्रः रामाय सर्वं भूमेः, नगराणां, नदीनां, राजर्षिणां, कन्यानां च इतिहासं स्नेहपूर्वकं, धर्मनिष्ठं, विस्तरेण कथयति।