तत् काले वालिनं प्रति रामेण निषङ्गेण बाणेन व्रणितं दृष्ट्वा, वानरराजः वालिः दुःखाकुलः, रामं काकुत्स्थं प्रति कातरया वाचा व्याजहार—"त्वं रक्षिता सन् अपि, हे काकुत्स्थ, ननु पृथिवी न रक्षिता इव दृश्यते, यथा पतिव्रता स्त्री दुर्जनेन पत्या सह न रक्षिता स्यात्। त्वं च मायाविनां, कपटिनां, नीचानां, कृत्रिमसौम्यचित्तानां मध्ये स्थितः, पापकर्मा, कथं महात्मनः दशरथस्य सुतः संभवितुमर्हसि? धर्ममर्यादा उल्लङ्घिता, सत्पथस्य अतिक्रान्ता, धर्मदण्डं परित्यज्य, अहं त्वया नरव्याघ्रे रामेण हतः। यदि त्वं एवं धर्मविरुद्धं, अमङ्गलमिदं कर्म कृत्वा, सत्पुरुषैः निन्दितं, साधुषु प्रब्रूयाः, किं वक्ष्यसि? राम, यद्वीर्यं त्वया अस्मासु समदर्शिषु दर्शितं, तद् अहं न पश्यामि तद्वीर्यं त्वयि तेषां प्रति ये त्वां हिंसितवन्तः। यदि त्वया मां समरे समक्षं युध्यमानं जेतुम् इच्छेत्, अद्य त्वया हतः वैवस्वतः देवः दृश्येत। किन्तु अहं भीमविक्रमः अपि, त्वया अदृष्टः समरे हतः, यथा दुर्जनेन वशीकृतः पुरुषः निद्रायाम् अहिः दष्टः। यदि त्वं स्नेहात् सुग्रीवस्य मम वधं कृतवानसि, पूर्वं मे प्रयोजनं उक्त्वा, अहं एकेनैव दिवसे मैथिलीं ते प्रत्यानेष्यं। तं दुष्टं राक्षसं, तव भार्याहरणं कृत्वा, अहं ग्रीवायां बद्ध्वा, रणभूमौ जीवमानेन रावणं तुभ्यं समर्पयिष्यं। यदि मैथिली सागरस्य जलमध्यं वा, पातालं वा नीताऽपि स्यात्, तवाज्ञया श्वेतखर्याः इव अहं तां प्रत्यानेष्यं। युक्तं खलु सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात् मम स्वर्गगमनानन्तरम्, किं तु त्वया धर्मातिक्रमेण मम वधः समरे न युक्तः। नूनं कालवशात् एव लोकोऽयं प्रवर्तते, किं तु यदि तव किञ्चित् प्रमाणं स्यात्, उचितं प्रत्युत्तरं विचिन्तय।" इत्येवमुक्त्वा, वालिः बाणपीडया शुष्कवदनः, महात्मा वानरराजपुत्रः, सूर्यसमप्रभं रामं निरीक्ष्य, मौनं समुपागच्छत्। एवम् वालिनः तीव्रशब्दान् श्रुत्वा, श्रीरामः तत्र स्थितः, मौनं विधत्ते स्म। तं वानरश्रेष्ठं, तेजोहीनं, सूर्यस्य तेजोहरणं यथा, वारिविहीनं मेघमिव, दग्धमिव वह्निम्, रामः सस्नेहम् अपश्यत्। ततः वालिना ताडितः रामः, धर्मसम्पन्नं, यशस्विनं, गुणसम्पन्नं वालिनं प्रति वाक्यम् उवाच। "कथं त्वं, धर्मं, अर्थं, कामं, लोकाचारं च, अविज्ञाय, बाल्यदोषात् मामिह विगर्हसे? त्वं, वयोवृद्धैः न सम्पृष्ट्वा, आचार्यैः अनुमोदितं न श्रुत्वा, कपिस्वभावात् सौम्य, मयि वक्तुमिच्छसि। एषा हि इक्ष्वाकूणां वसुन्धरा, पर्वतानां, वनानां, उपवनेषु, पशुपक्षिमनुष्याणां रक्षणदण्डाय अस्ति। सा भूमिः धर्मिष्ठेन, सत्येन, सम्यगाचार्येण भरतेन रक्ष्यते, यः धर्मार्थकामतत्त्ववित्, दण्डप्रियम्, प्रीतिप्रियं च। तस्मिन् नीतिः विनयश्च, सत्यं च दृढम्, स राजा विक्रान्तः, कालदेशवित्। तस्याज्ञया वयं च अन्ये च नृपाः, पृथिवीम् अवलोकयामः, धर्मसंरक्षणकामाः। भरतः धर्मनिष्ठः, नृपशार्दूलः, पृथिवीं पालयन्, कः धर्मातिवृत्तिं कुर्यात्? वयं स्वधर्मे प्रतिष्ठिताः, धर्मातिवर्तिनः निगृह्णीमः, यथायोग्यं भरताज्ञया। त्वं तु धर्मदूषितः, कर्मदूषितः, कामवशः, राजपथात् पतितः। ज्येष्ठभ्राता, पिता, उपाध्यायः च—एते त्रयः धर्मे स्थितैः पितरः मन्यन्ते। कनिष्ठः पुत्रः, शिष्यः गुणसम्पन्नः, पुत्रवत् मन्यन्ते; एते त्रयः पुत्राः, धर्म एव हेतुः। धर्मः सतां सुष्ठु सूक्ष्मः, दुर्ग्राह्यश्च, हे कपि, आत्मा हि सर्वभूतानां हृदि स्थितः, शुभाशुभं वेत्ति। किं त्वं चञ्चलः, चञ्चलैः कपिभिः परिवृतः, स्वसंयमे निष्ठां विना, अन्ध इव अन्धैः सह चिन्तयसि? अहं तु ते सत्यं वचः वदामि; त्वं कोपात् मां न विगर्हसेत्। त्वं, यदा महात्मा सुग्रीवः जीवति, रमया, स्नुषया सह, कामवशात् व्यवहृतवान्, पापं कर्म कृतवानसि। अतः धर्मातिक्रमणात्, कामानुग्रहात्, भ्रातृभार्यां अनुचरन्, तवायं दण्डः विधीयते। यो लोकपथात् व्यतिक्रान्तः, धर्मान्तरं कृतवान्, तस्मिन्नियमः दण्डात् अन्यः न दृश्यते। न च अहं, क्षत्रियो वंशसम्भूतः, तव पापं सहिष्णु, यः पित्र्यां, मातुल्यां, अनुजस्य भार्यां वा, कामात् सम्प्रपद्यते। यः एवं स्त्रियं गच्छति, तस्य दण्डः मृत्युः इति निश्चितम्; भरतः तु राजा, वयं तस्य आज्ञया चरामः। त्वं धर्मातिक्रमणं कृत्वा, कथं धर्मिष्ठेन, बुधेन, गुरुकृत्यविघातं सह्यते? भरतः कामवर्तिनः निग्रहीतुं प्रवृत्तः; वयं च, कपिश्रेष्ठ, भरताज्ञया मर्यादां स्थाप्य, तव यथान्यायं निग्रहे स्थिताः। मम सुग्रीवेण सख्यम् लक्ष्मणेन समं, तस्य भार्यायाः राज्यस्य च हेतोः, एष धर्मः मे परमः। वानराणां मध्ये तदा प्रतिज्ञां कृतवानस्मि—कथं मया प्रतिज्ञा लङ्घनीया?" एवं श्रीरामः धर्मयुक्तया, तत्त्वयुक्तया, स्नेहयुक्तया च वाचा वालिनं प्रति उवाच।