तदा वानरराजस्य पुत्रः महात्मा वाली, रामस्य बाणाघातेन पीडितः, ताम् अवस्थाम् अभिप्राय्य, सत्यवादिनी तारा मम हिताय सर्वं ज्ञात्वा मां वारयामासे, इति स्मरत्। अहं तु मोहाविष्टः, भाग्यवशेन पतितः। हे काकुत्स्थ, त्वं रक्षकः सन् अपि, पृथिवी न यथार्थतः रक्षितेति, सत्पत्नी कुपतिना यथा। त्वं कपटः, विश्वासघातकः, नीचः, मिथ्यासंयतचित्तः, पापात्मा, कथं महात्मनः दशरथस्य पुत्रः जातः? धर्ममर्यादाः लङ्घिताः, सत्पथं उल्लङ्घ्य, धर्मदण्डं परित्यज्य, पुरुषसिंहेन रामेण अहं हतः। यदि तव कृतं कुत्सितं, अशुभं, सत्पुरुषैः निन्दितं कर्म, सत्सङ्गे कथयेत, किं वदिष्यसि? हे राम, यः वीर्यप्रदर्शनं त्वया कृतं, तद् अस्माकं निष्पक्षाणां प्रति; तव अपराधिनः प्रति तादृशं साहसं न पश्यामि। यदि त्वया मया समरभूमौ साक्षात् युद्धं कृतम्, अद्य त्वं वैवस्वतं देवम् युद्धे मया हतम् पश्येयः। अहं बलिष्ठः सन् अपि, त्वया अप्रकटेन युद्धे हतः, यथा पापवशेन सर्पेण सुप्तः मानवः हन्यते। यदि सुग्रीवस्नेहात् मां हन्तुम् इच्छसि, पूर्वं हेतुम् उक्त्वा, एकेन दिवसena मैथिलीम् आनयेयम्। तव भार्याहरणकृतं दुष्टं राक्षसं ग्रीवायाम् बद्ध्वा, जीवन् रावणं समरे तुभ्यं दद्याम्। यदि मैथिली सागरजले वा, पाताले वा स्थापिता, तव आज्ञया, श्वेतकर्णिका इव आनयेयम्। सुग्रीवः राज्यं लभेत् मम स्वर्गगमनानन्तरम् उचितम्; किन्तु त्वया धर्मविपर्ययेण युद्धे मया हन्यते, तद् अनुचितम्। विश्वं कालवशं, भाग्यनियतम्; यदि तव कारणं अस्ति, उचितं प्रत्युत्तरं चिन्तय। एवं उक्त्वा, तस्य मुखं शुष्कम्, बाणपीडया संतप्तम्, वानरराजपुत्रः महात्मा, सूर्यसमानदीप्तं रामं निरीक्ष्य, मौनम् आस्थितः। अथ शृणु, वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे अष्टादशोऽध्यायः आरभ्यते। एवं मर्यम्, धर्मयुक्तम्, हितकरम्, किंचित् कठोरम्, वचः वालिना रामाय उक्तम्। रामः तु तं दीप्तिमन्तं वानरश्रेष्ठं, सूर्येण दीप्तिहीनं, जलहीनं मेघं, शमिताग्निं इव विलोक्य, मौनम् आस्थितः। तदनन्तरम्, रामः उपालम्भं श्रुत्वा, वालिनं धर्मसम्पन्नं, धनसम्पन्नं, गुणसम्पन्नं वानरवरम्, प्रत्युवाच। धर्मं, अर्थं, कामं, लोकाचारं च न जानन्, बालिशत्वात्, किमर्थं मां इदानीं दुष्प्रज्ञः उपालम्भसि? न वृद्धैः, गुरुभिः अनुमोदितं, त्वं कपिस्वभावात्, मां प्रति वक्तुम् इच्छसि। अयं इक्ष्वाकुवंशभूमिः, पर्वतानां, वनानां, उपवनानां च रक्षणाय, दण्डाय, पशुषां, पक्षिणां, मानवानां च। तां भूमिं धर्मात्मा, सत्यवादी, सम्यक् धर्मकामार्थविद्, दण्डानुग्रहानन्दी भरतः रक्षति। तस्मिन् नीतिः, शासना, सत्यं च दृढम्; स वीरः, कालदेशज्ञः राजा दृश्यते। धर्मज्ञस्य आज्ञया, वयं अन्ये च राजानः, धर्मरक्षणाय भूमौ विचरन्ति। धर्मनिष्ठः भरतः पृथिवीं यावत् रक्षति, कः धर्मविपर्ययं कुर्यात्? वयं स्वधर्मे स्थिताः, मार्गभ्रष्टान् निगृह्णीमः, भरताज्ञां यथायोग्यं पालयामः। त्वं तु धर्मदूषितः, कर्मदूषितः, कामवशः, राजमार्गे न स्थितः। ज्येष्ठभ्राता, पिता, ज्ञानदः—एते त्रयः धर्मपथगामिभिः पितरः इति मान्याः। कनिष्ठपुत्रः, धर्मसम्पन्नः शिष्यः—एते पुत्रः इति मान्याः; धर्म एव तत्र कारणम्। धर्मः सत्पुरुषेषु सूक्ष्मः, अत्यन्तदुर्ग्राह्यः; आत्मा सर्वभूतहृदयं स्थितः, शुभाशुभं जानाति। त्वं चपलः, चपलवानरैः परिवृतः, अन्धः अन्धेषु यथा, विचारयसि। अहं तु सत्यम् स्पष्टम् वदामि; त्वं कोपात् मां न दोषयेत्। सुग्रीवः महात्मा जीवन्, त्वं रुमया, पुत्रवध्व्या, कामवशात् पापं कृतवान्। तस्मात् धर्मभ्रष्टस्य, कामवशस्य, भ्रातृपत्नीगमनात्, दण्डः विधीयते। लोकाचारविप्रतिपन्नस्य, धर्मत्यागिनः, कपिश्रेष्ठ, दण्डात् अन्यः निग्रहः न दृश्यते। अहं क्षत्रियः, कुलोत्पन्नः, तव पापं न क्षमये—यः स्वपितुः, सहोदरस्य, कनिष्ठभ्रातुः पत्नीं कामात् उपगच्छति। यदि तादृशीं स्त्रीं कामात् उपगच्छति, मृत्युर्दण्डः; भरतः राजा, वयं तस्य आज्ञया कार्यं कुर्मः। धर्मलङ्घनं कृत्वा, गुणज्ञः धर्मपालः, वरिष्ठधर्मं लङ्घितं कथम् क्षमेत? भरतः कामवशान् निग्रहाय प्रवृत्तः; वयं च, भरताज्ञया सीमाम् स्थापयित्वा, तव तादृशान् निग्रहाय निश्चिताः। मम सुग्रीवसख्यम् लक्ष्मणसख्यं यथा; तस्य पत्नीं, राज्यं च हेतुः, एतत् मम परमं हितम्।