यदा वालिः रामस्य समक्षं शराघातेन विक्षतशरीरः अधोमुखः शय्यायाम् अधिगतः, तदा सः रामं काकुत्स्थं समुपालभ्य उवाच — “त्वं कामनुगतः, क्रोधपरायणः, चञ्चलः, तव राजधर्मः मिश्रितः; धनुष्मन्, त्वं बाणायुधे समर्पितचित्तः। न धर्मे तव मानः, न च अर्थे तव मनः स्थिरम्; इन्द्रियैः कामैः च संचालितः, नराधिप, त्वं स्वभावे निष्ठितः नासि। यदि त्वं मम निर्दोषस्य शरेण वधं कृतवान्, काकुत्स्थ, तदा साधूनां मध्ये किम् उक्त्वा लज्जास्पदं कर्म कृत्वा स्थास्यसि? राजघ्नः, ब्राह्मणघ्नः, गोघ्नः, चौरः, प्राणिवधपरायणः, नास्तिकः, परस्त्रीगामी — एते सर्वे नरकं गच्छन्ति। कपटवाचकः, कृपणः, मित्रद्रोही, गुरुशय्याघ्नः — एते दुष्टहृदयाः नाशं गच्छन्ति, नात्र संशयः। मम त्वचा, केशा, अस्थीनि धर्मात्मभिः न स्वीक्रियन्ते, न च मांसं धर्मिष्ठैः त्वद्वद्भिः भक्ष्यते। पञ्चनखाः पञ्च प्राणिनः ब्राह्मणक्षत्रियैः भक्ष्यत्वा अनुमोदिताः, राघव — शल्यकः, श्वाविधः, गोदोहः, शशः, कूर्मः च पञ्चमः। मम त्वचा वा अस्थीनि वा बुधैः न स्पृश्यते, राम; न च मांसं भक्ष्यते; तथापि अहं पञ्चनखः त्वया हतः। तारा सत्यवाक्या, मम हिताय, सर्वं ज्ञात्वा, मां सावधानं कृतवती; परन्तु मोहवशात्, भाग्यनुग्रहात्, पतितः अस्मि। काकुत्स्थ, त्वं रक्षकः इति पृथिवी न रक्ष्यते; यथा साध्वी पतिव्रता अनर्हे पतौ पतिता। कपटः, द्रोही, अधमः, मिथ्याशीलः — कथं त्वं, पापात्मन्, महात्मनः दशरथस्य पुत्रः सम्भूतः? सदाचारस्य सीमां लङ्घित्वा, धर्मं उल्लङ्घ्य, धर्मदण्डं त्यक्त्वा, नरश्रेष्ठेन रामेण अहं हतः। यदि साधूनां निन्दितं, अनिष्टं कर्म कृत्वा, पुनः साधूनां मध्ये उक्त्वा स्थास्यसि, किं वदिष्यसि? राम, त्वया यः वीर्यप्रदर्शनं कृतं, तद् निष्पक्षे वयम् प्रति; तु दुष्कृत्ये वर्तमानेषु तव वीर्यं न पश्यामि। यदि त्वं मयि युद्धे समुखं युध्येथा, तदा त्वया हतः वैवस्वतं देवम् अद्य द्रक्ष्यः। अहं बलवान्, परन्तु त्वया अप्रकाशे युद्धे हतः, यथा पापवशात् सुप्तः पुरुषः सर्पेण दष्टः। यदि स्नेहात् सुग्रीवाय, मां हन्तुम् इच्छसि, तदा पूर्वं कार्यं उक्त्वा, एकस्मिन दिने मैथिलीं ते प्रत्याहरं कर्तुम् शक्यं आसीत्। अहं तव भार्याहरणं कृतं दुष्टं राक्षसं ग्रीवाय बन्धित्वा रावणं जीवितं रणभूमौ तव समक्षं आनयिष्यम्। यदि मैथिली समुद्रे वा अधःस्थले वा स्थाप्यते, तव आज्ञया, श्वेतकर्णीव, अहं तां प्रत्याहरं कर्तुं समर्थः। सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात् यथा अहं स्वर्गं गच्छामि; परन्तु त्वया अधर्मेण युद्धे हतः, इदं अनुचितम्। लोको भाग्यवशात् कालानुग्रहः; यदि तव हेतु अस्ति, युक्तं उत्तरं विचारय। इति उक्त्वा, तस्य मुखं शुष्कम्, शराघातदुःखेन पीडितम्, सः महात्मा वानरराजपुत्रः रामं सूर्यसमानदीप्तिं निरीक्ष्य, मौनं धारयामास। एवं वालिना धर्मयुक्तं, हितं, किञ्चित् तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, रामः तस्मिन् स्थितः मौनं धारयन्। सः तं वानरश्रेष्ठं, दीप्तिहीनं, सूर्यस्य प्रकाशशून्यं, जलहीनं मेघं, शमितं अग्निं इव, निरीक्ष्य। ततः रामः, उपालभ्यमानः, धर्मसम्पन्नं, अर्थसम्पन्नं, गुणसम्पन्नं वालिं प्रति उवाच — “धर्मं, अर्थं, कामं, लोकाचारं च न अवगम्य, बालिशत्वेन, मां इह उपालभसे। वृद्धैः, आचार्यैः, अनुमोदितं वचनं न श्रुत्वा, त्वं कपिस्वभावात्, मां प्रति वक्तुम् इच्छसि। इक्ष्वाकुवंशस्य भूमि, पर्वतानि, वनानि, काननानि — सर्वेषां पशूनां, पक्षिणां, मनुष्यानां रक्षणाय, दण्डाय च। सा भूमिः धर्मात्मना, सत्यवाक्येन, सम्यग्वर्तिना भरतेन रक्ष्यते, यः धर्मकामार्थविज्ञः, दण्डनुग्रहयोर् रमते। तस्मिन् नीति, विनयः, सत्यं च दृढम्; सः वीरः, कालदेशविज्ञः, राज्ञां श्रेष्ठः। तस्य आज्ञया, वयं अन्ये च राजानः, धर्मरक्षणे पृथिवीं चरामः। यदा भरतः धर्मनिष्ठः, सर्वां भूमिं शासनं करोति, कः धर्मविरोधं करिष्यति? वयं स्वधर्मे स्थिताः, मार्गभ्रष्टान् संयम्य, भरतस्य आज्ञां पालयामः। त्वं तु धर्मे भ्रष्टः, कर्मणि दोषयुक्तः, कामपरायणः, राजमार्गे न स्थितः। ज्येष्ठः भ्राता, पिता, ज्ञानदाता — एते त्रीन् धर्ममार्गे गच्छद्भिः पितरः इति मन्यन्ते। कनिष्ठः पुत्रः, शिष्यः गुणसम्पन्नः — एते पुत्रत्वं प्राप्नुवन्ति; धर्मः तस्य कारणम्। धर्मः साधूनां मध्ये सूक्ष्मः, दुर्ग्राह्यः; आत्मा सर्वभूतानां हृदये स्थितः, शुभाशुभं जानाति। त्वं चञ्चलः, चञ्चलैः वानरैः परिवृतः, अन्धः अन्धानां मध्ये यथा विचारयन्। परन्तु अहं तव प्रति सत्यं स्पष्टं वचनं वदामि; त्वं क्रोधात् एव मां न दोषयेत्।” एवं वालिः रामेण धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, शान्तः, मौनं धारयन्, रामं सूर्यसमानं निरीक्ष्य, अन्तिमं प्राणं तत्याज।