राजा धर्मशासनं च स्वसंयमं च, दण्डं च अनुग्रहम् च कर्तव्यं इति धर्मं पालयति; राजकीय आचारः न दोषयुक्तः भवति—राजानः केवलं इच्छया न कर्म कुर्वन्ति। किन्तु त्वं इच्छया प्रेरितः, शीघ्रक्रोधी, चञ्चलः, मिश्रितराजाचारः, धनुष्काण्डे समर्पितः च। न धर्माय न सम्पदः स्थिरचित्तः, त्वं इन्द्रियैः इच्छाभिः च संचालितः, नरपतिन्। यदि त्वं निर्दोषं मां अत्र बाणेन हन्ति, हे काकुत्स्थ, सत्पुरुषेषु किम् वदिष्यसि—एवं लज्जास्पदं कर्म कृत्वा? राजघ्नः, ब्राह्मणघ्नः, गोघ्नः, चौरः, जीवघातकः, नास्तिकः, परस्त्रीगामी—एते सर्वे नरकं यान्ति। कूटवाचकः, कञ्जः, मित्रद्रोही, गुरुपत्नीगामी—एते दुष्टहृदयः नाशं यान्ति, नात्र संशयः। मम त्वचा, केशा, अस्थि धर्मात्मभिः न ग्राह्यं, न मांसं सत्पुरुषैः भक्ष्यं। पञ्चनखाः पञ्च जीवाः ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां भक्ष्याः, हे राघव—शल्यः, कण्टकः, गोदः, शशः, कूर्मः पञ्चमः। बुद्धिमन्तः मम त्वचा अस्थि न स्पृशन्ति, हे राम, न मांसं भक्षयन्ति; तथापि पञ्चनखः अहं हतः। तारा सत्यं हितं सर्वज्ञा मम हिताय उक्तवती, किन्तु मोहात् अहं भाग्यवशं गतः। तव रक्षणे, हे काकुत्स्थ, पृथिवी न सत्यम् रक्षिता—यथा साध्वी पतिसंयोगे न पात्रे। कपटः, द्रोही, अधमः, मिथ्याविनीतचित्तः—कथं त्वं, पापात्मा, महात्मा दशरथस्य पुत्रः जातः? सदाचारस्य सीमां लङ्घित्वा, धर्मं उल्लङ्घ्य, धर्मदण्डं त्यक्त्वा, रामेण गजश्रेष्ठेन अहं हतः। यदि एतादृशं अनाचरितं, अशुभं, सत्पुरुषैः निन्दितं कर्म कृत्वा, सत्समाजे किं वदिष्यसि? हे राम, यं वीर्यम् त्वं निःस्पृहेषु अस्मासु दर्शितवान्, तादृशं वीर्यं दुष्कृतिनां प्रति न पश्यामि। यदि त्वं मया युद्धे प्रत्यक्षं युध्येयः, हे राजकुमार, अद्य त्वं वैवस्वतं देवम् युद्धे मया हतम् पश्येयः। किन्तु अहं, बलवान् सन्, त्वया अप्रकटः युद्धे हतः—यथा पापबुद्धिः पुरुषः सुप्तः सर्पेण हतः। यदि स्नेहात् सुग्रीवस्य त्वं मां हन्ति, पूर्वं किमर्थं न उक्तवान्? एकदिने अहं मैथिलीं ते प्रत्यावर्तयेयम्। रावणं दुर्जनं, तव भार्याहरणं कृत्वा, ग्रीवायां बद्ध्वा, जीवितं रणभूमौ ते समर्पयेयम्। यदि मैथिली समुद्रे वा, पाताले वा स्थापिता स्यात्, तव आज्ञया अहं श्वेतकर्णीव प्रत्यावर्तयेयम्। सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात् मम स्वर्गगमनानन्तरम् उचितम्, किन्तु त्वया युद्धे अधर्मतः मम वधः अनुचितः। सत्यं, लोकः कालवशः, नियतिरेव; यदि तव किमपि कारणं अस्ति, उचितं प्रतिवचनं चिन्तय। एवं उक्त्वा, तस्य मुखं शुष्कं, बाणघातेन पीडितम्, वानरराजपुत्रः महात्मा रामं सूर्यसमप्रभं निरीक्ष्य, मौनं आस्थितः। शृणु इदानीं वाल्मीकि-रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे अष्टादशः सर्गः। एवं मृत्युप्रायः वलिना धर्म्यं, हितं, सत्कार्यं, कठोरं च भाषितम् श्रुत्वा, रामः मौनं स्थितः। स वानरेश्वरं, दीप्तिहीनं, सूर्यस्य प्रकाशविहीनं, जलहीनं मेघं, शमितं अग्निं इव, निरीक्ष्य। ततः रामः, तेन उपालक्षितं, वानरश्रेष्ठं वलिनं, धर्मसंपन्नं, धनसम्पन्नं, गुणसम्पन्नं, इत्यादि उक्तवान्— कथं धर्मार्थकामं लोकाचारं च न जानन्, बालिशत्वात् मां उपालक्षयसि? न वृद्धैः न गुरुभिः अनुमोदितम्, त्वं वानरप्रकृत्या मां उपालक्षयसि। अयं इक्ष्वाकुवंशभूमिः पर्वतवनगुल्मयुक्ता, पशुपक्षिमानुषाणां रक्षणदण्डाय। सा भूमिः धर्मनिष्ठेन, सत्यप्रियेन, धर्मकामार्थविज्ञेन, दण्डानुग्रहविहारेण, सत्ये स्थितेन भरतेन रक्ष्यते। तस्मिन् नीति शासने च, सत्यं दृढम्; स वीरः, कालस्थानविज्ञः। तस्य आज्ञया वयं अन्ये च राजानः सर्वां भूमिं धर्मरक्षणाय विचरामः। यदा भरतः धर्मनिष्ठः सर्वभूमिं पालयति, कः धर्मविपरीतः आचरति? वयं स्वधर्मे स्थिताः, धर्मविपथगतान् निगृह्णीमः, भरतस्य आज्ञां पालयामः। त्वं धर्मे भ्रष्टः, कर्मदूषितः, इच्छायाः वशः, राजमार्गे न स्थितः। ज्येष्ठभ्राता, पिता, ज्ञानदाता—एते त्रीन् धर्ममार्गिणां पितरः; कनिष्ठः पुत्रः, गुणयुक्तः शिष्यः—एते त्रीन् पुत्रः, धर्मः कारणम्। धर्मः सत्पुरुषेषु सूक्ष्मः, दुर्धर्षः, हे वानर; आत्मा सर्वेषां हृदयं स्थितः, शुभाशुभं जानाति। त्वं चञ्चलः, चञ्चलवानरैः परिवृतः, अन्धः अन्धेषु इव, विचारयसीति? एवं रामः वलिनं धर्मपूर्वकं प्रत्युवाच, धर्मस्य सूक्ष्मताम्, राजधर्मस्य कर्तव्यं, भरतस्य शासनम्, वानरस्य दोषं च प्रकाशयन्।