वनराजस्य वधात्पूर्वं वालिनो वचनेन रामस्य उत्तरं — कथारूपेण संस्कृतेन वालिः रामं समुपेत्य दुःखितः, तं वनमध्ये स्थितं काकुत्स्थं प्रबोधयन् स्नेहपूर्वकं वचोऽब्रवीत् — “भूमिः, सुवर्णम्, स्त्रियः, च युद्धहेतवः — एतेषां कामजननं दृश्यते; किं त्वया मम वन्यफलानां लोभः कृतः? राज्ञः शीलं शुद्धं भवति, तेन तु दण्डः, अनुग्रहः, शमः, दमः — एते धर्माः; न केवलं कामेन राज्ञः प्रवर्तन्ते। त्वं तु कामेन प्रेरितः, शीघ्रं कोपितः, चञ्चलः, मिश्रितं राजशासनं धारयन् धनुष्मान् अस्ति। न धर्मे ते श्रद्धा, न अर्थे ते मनः; इन्द्रियैः कामैः चालितः, नृपश्रेष्ठ। यदि त्वया निर्दोषं मां बाणेन हन्यसि, काकुत्स्थ, सतां मध्ये किम् उक्त्वा लज्जास्पदं कर्म करिष्यसि? राजघ्नः, ब्राह्मणघ्नः, गोघ्नः, चौरः, जीवघ्नः, नास्तिकः, परदारेषु प्रवर्तितः — एते नरकं यान्ति। कपटवक्ता, कञ्जः, मित्रद्रोही, गुरुपत्नीगामी — एते पापात्मानः विनश्यन्ति, नात्र संशयः। मे त्वचा, केशाः, अस्थीनि — सतां न ग्राह्यं; न मे मांसं धर्मिष्ठैः खाद्यं, राघव। पञ्चनखाः पञ्च जीवाः ब्राह्मणक्षत्रिययोः खाद्याः — शल्यः, श्वाविधः, गोदः, शशः, कूर्मः च। मे त्वचा, अस्थीनि, मांसं — बुधैः न स्पृश्यं, राम; अहं पञ्चनखः, तव बाणेन हतः। तारया सत्यं हितं उक्तं मम, सर्वं ज्ञात्वा; मोहात् तु अहं कालवशं गतः। तव रक्षकेन, काकुत्स्थ, पृथ्वी न रक्षिता — धर्मपत्नीव पापपत्निना। कपटः, द्रोही, नीचः, मिथ्याशीलः — कथं तव जन्म महात्मनः दशरथस्य? धर्ममर्यादां उल्लङ्घ्य, सतां धर्मं लङ्घित्वा, धर्मदण्डं त्यक्त्वा, रामेण हस्तिनां श्रेष्ठेन हतः। यदि कुकर्म कृतं, सतां निन्दितं, सतां मध्ये उक्त्वा, किं वदिष्यसि? राम, त्वया वीर्यं तु मयि तिर्यग्भूतं दर्शितं, न तु शत्रुषु। यदि त्वया मयि युद्धे समागमेण संग्रामः कृतः, त्वया हतः वैवस्वतः दर्शितः। त्वया मम अप्रकाशेण युद्धे हन्यते, यथा पापवशेन सुप्तः पुरुषः सर्पेण दष्टः। यदि सुग्रीवस्य स्नेहेन मां हन्यसि, पूर्वं प्रयोजनं उक्त्वा, एकेन दिने मैथिलीं आनयिष्यामि। रावणं पापराक्षसं, तव भार्याहरणं, ग्रीवायां बद्ध्वा, जीवितं संग्रामे तुभ्यं दास्यामि। मैथिलीं यदि समुद्रे वा पाताले वा स्थाप्येत, तव आज्ञया, धवलां खरपृष्ठीं यथा, आनयिष्यामि। मम स्वर्गगमनानन्तरं सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात्, उचितम्; किं तु त्वया अधर्मेण मयि युद्धे वधः, अनुचितम्। कालवशात् जगत् प्रवर्तते; यदि तव कारणं अस्ति, उचितं उत्तरं चिन्तय। एवं उक्त्वा, तस्य वदनं शुष्कं, बाणघातेन पीडितं, महात्मा कपिराजपुत्रः रामं सूर्यसदृशं निरीक्ष्य, मौनं स्थितः। एतस्मात् काले वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टादशोऽध्यायः आरभ्यते। वालिना धर्म्यं, हितं, साक्षात् कठोरं वचनं श्रुत्वा, रामः मौनं स्थितः। तं कपिश्रेष्ठं, ज्योतिर्हीनं, सूर्यस्य तेजोहरितं, वारिधेरिव जलहीनं, अग्नेरिव शान्तं, रामः निरीक्ष्य। ततः रामः, वालिना अप्रियं उक्तः, कपिश्रेष्ठं धर्मार्थगुणसम्पन्नं प्रत्युवाच — “धर्मं, अर्थं, कामं, लोकाचारं न जानन्, बालिशत्वेन मां दोषयति। वृद्धैः, गुरुभिः, अनुमोदितं न पृच्छ्य, त्वं कपिचपलत्वेन मां प्रति वक्तुमिच्छसि। इक्ष्वाकूनां भूमिः पर्वतानां, वनानां, उपवनानां रक्षणाय, दण्डाय, पशु पक्षि मानवाणां च। सा भूमिः धर्मिष्ठेन, सत्येन, शुद्धेन भरतेन रक्ष्यते, धर्मकामार्थविचारेण, दण्डानुग्रहयोः रममाणेन। भरते नीति, शमः, सत्यं दृढं; स वीरः, कालदेशविज्ञः। धर्माज्ञया वयं अन्ये च भूमौ विचरामः, धर्मरक्षणे इच्छया। धर्मनिष्ठः भरतः भूमिं यदा पालयति, कः धर्मं विरुद्धः? वयं स्वधर्मे स्थिताः, धर्मात् पतितान् यथायोग्यं निवारयामः, भरताज्ञां पालयन्तः। त्वं तु धर्मे भ्रष्टः, कर्मदोषयुक्तः, कामपरायणः, राजमार्गे न स्थितः। ज्येष्ठभ्राता, पिता, ज्ञानदाता — एते त्रीन् धर्ममार्गिणा पितरः मन्यन्ते। कनिष्ठपुत्रः, शिष्यः गुणसम्पन्नः — पुत्रः मन्यते; एते त्रीन् पुत्रत्वेन, धर्महेतुना। धर्मः सतां सूक्ष्मः, दुरविज्ञेयः, कपिवर; आत्मा सर्वेषां हृदि स्थितः, शुभाशुभं वेत्ति।” एवं रामः वालिनं धर्मयुक्तं, धर्मार्थगुणसम्पन्नं, तत्त्वज्ञं, उपदिश्य, धर्मविचारं सम्यक् उपस्थापयति।