सः वानरराजः, राघवं प्रति कुपितः, धर्मरूपेण अधर्मगुप्तं दृष्ट्वा, अग्निमिव छन्नं, तं न प्रज्ञायते स्म। स्वस्य राज्ये वा नगरे वा, यदा अहं किञ्चित् अपराधं करोमि, तदा त्वां न अवमानयामि—तर्हि त्वं मां निर्दोषं किमर्थं हन्ति? अहं वानरः, वनवासः, फलमूलभक्षः, त्वया न युद्धं करोमि, अपि तु अन्येन सह प्रवृत्तः। त्वं नराधिपतेः पुत्रः, प्रसिद्धः, रम्यदर्शनः, धर्मचिह्नानि धारयन्, सर्वेभ्यः दृश्यः। कः नरः क्षत्रियवंशसम्भूतः, शिक्षितः, संशयरहितः, धर्मचिह्नानि गुप्त्वा, क्रूरकर्म कर्तुं समर्थः? राघववंशे जातः, धर्मप्रसिद्धः, त्वं धर्ममूर्तिः सन्, अधर्मयुक्तं कर्म किमर्थं करोति? साम, दानं, क्षमा, धर्मः, सत्यम्, धृतिः, वीर्यम्—एतानि राज्ञः गुणाः, तदा दण्डः अपि पापकृताम्। वयं वनवासिनः, राम, मूलफलमांसजीवन्तः, स्वभावतः एवं यथास्ति; त्वं नरश्रेष्ठः, जनाधिपः। भूमिः, सुवर्णम्, स्त्रियः, कलहहेतवः—एतेषु कामः भवति; फलमूलेषु मम वने तव कः लोभः? शमः, दमः, दण्डः, अनुग्रहः—राज्ञः धर्माः; राजधर्मः न कामेन लिप्यते, नृपाः न केवलं कामं अनुचरन्ति। परन्तु त्वं कामवशः, क्रोधपरः, चञ्चलः, मिश्रितराजधर्मः, धनुष्मन्। न धर्मे तव श्रद्धा, न वित्ते मनः; इन्द्रियकामवशः, त्वं विचलितः, नराधिप। माम् अत्र निर्दोषं बाणेन हत्वा, काकुत्स्थ, सत्पुरुषेषु किम् वदिष्यसि, लज्जास्पदं कर्म कृत्वा? नरहन्ता, ब्राह्मणहन्ता, गोहन्ता, चौरः, जीवहन्ताकाङ्क्षी, नास्तिकः, परस्त्रीगामी—एते नरकं गच्छन्ति। कपटः, कृपणः, मित्रद्रोही, गुरुपतिगामी—एते पापकर्मिणः नश्यन्ति, न संशयः। मम त्वचा, केशा, अस्थि, सत्पुरुषैः ग्रहीतुं न अर्हन्ति, न च मांसं धर्मिष्ठैः भक्षयितुं युक्तम्। पञ्चनखाः पञ्च जीवाः ब्राह्मणक्षत्रियैः भक्ष्याः, राघव—शल्यकः, कर्कटः, गोहः, शशः, कूर्मः च। त्वं बुद्धिमान्, त्वचा अस्थि न स्पृशसि, राम, न च मांसं भक्षयसि; तथापि पञ्चनखं मां हतः। तारा सत्यम् हितं च उक्तवती, सर्वं ज्ञात्वा; अहं मोहवशः, भाग्यपरवशः पतितः। त्वया रक्षकः सन्, काकुत्स्थ, पृथिवी न रक्षितम्—यथा साध्वी पतिव्रता, किंतु पतिः अनर्हः। त्वं कपटः, दुष्टः, हीनः, मिथ्याधार्मिकः—पापात्मन्, कथं दशरथमहात्मनः पुत्रः? सदाचारसीमां लंघित्वा, धर्मं उल्लंघ्य, धर्मदण्डं त्यक्त्वा, रामेण, पुरुषेन्द्रेण, अहं हतः। यदि त्वं सत्पुरुषैः निन्दितं अशुभं कर्म कृत्वा, सत्सु उक्त्वा, किं वदिष्यसि? राम, तव वीर्यप्रदर्शनं अस्माकं निष्पक्षेषु दृष्टम्; त्वं दुष्कृत्येषु न तादृशं वीर्यं दर्शयसि। यद्यहं तव युद्धे सम्यक् समागच्छेयम्, राजकुमार, तदा त्वं वैवस्वतं मृतं पश्येयः। अहं बलिष्ठः, परन्तु त्वया अप्रकाशे हतः, यथा पापवशः पुरुषः सुप्तः सर्पेण दष्टः। यदि स्नेहात् सुग्रीवाय, त्वं मां हतः, तदा पूर्वं कारणं उक्त्वा; एकेन दिने मैथिलीं तव प्रत्यानयिष्यामि। राक्षसः तव भार्याहरणकर्ता, तं कण्ठे बद्ध्वा, रावणं जीवन् समरे तव समक्षं स्थापयिष्यामि। मैथिली समुद्रे वा, पाताले वा स्थापिता, तव आज्ञया, श्वेतकर्णिका इव प्रत्यानयिष्यामि। सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात्, मम स्वर्गगमनानन्तरम्; परन्तु त्वया अधर्मेण युद्धे मम वधः अनुचितः। सत्यं, लोकः कालवशः; यदि तव कारणं अस्ति, युक्तं तव उत्तरं चिन्तयितुं। एवं उक्त्वा, मुखं शुष्कं, बाणाघातपीडितः, वानरराजपुत्रः महात्मा, रामं सूर्यसमानं पश्यन्, मौनं अकरोत्। ततः वाल्मीकि-रामायणे, कीष्किन्धाकाण्डे, अष्टादशोऽध्यायः आरभ्यते। वानरराजस्य धर्मयुक्तं, हितं, सम्यक्, किंतु तीक्ष्णं वचनं श्रुत्वा, रामः मौनः स्थितः। सः वानरश्रेष्ठं, तेजोहीनं, सूर्यस्य तेजहरितं, जलहीनं मेघं, शान्तमग्निं इव, पश्यन्। ततः रामः, तेन तिरस्कृतः, वानरराजं धर्मसम्पन्नं, वित्तसम्पन्नं, गुणसम्पन्नं वालिं प्रत्युवाच। धर्मार्थकामान् लोकाचारम् अपि न जानन्, बाल्यवशात् मां किमर्थं तिरस्करोषि? वृद्धैः, गुरुभिः अनुमोदितम्, न सन्दिश्य, त्वं वानरस्वभावात्, मां प्रति वक्तुम् इच्छसि। इक्ष्वाकुवंशस्य भूमिः, पर्वतानि, वनानि, उद्यानानि, पशुपक्षिमनुष्याणां रक्षणदण्डाय। सा भूमिः धर्मिष्ठेन, सत्येन, सम्यक्, धर्मकामार्थविद्, दण्डानुग्रहप्रियेन भरतेन रक्ष्यते।