वालिनं प्रति रामेण बाणाहतं दृष्ट्वा, वालिः दुःखेन विक्लवः सञ्जातः, सान्तवाक्यैः परन्तु तीक्ष्णैः वचोभिः रामं सम्बोधितवान्। स उवाच— “त्वां धर्मध्वजिनमधर्मचरितं, कुशलेन आच्छादितकूपवत् पापात्मानं वेद्मि। धर्मावरणेन गूढं, साधुवेषधरं, अग्निमिव गुह्यं पापशीलं त्वां न जानामि। ननु मम राज्ये नगरे वा यदा किञ्चित् किल्बिषं करोमि, तदा त्वां न अवज्ञायामि; तर्हि पापरहितं मां किमर्थं हन्तुमिच्छसि? अहं वनगोचरः कपिः, फलं मूलं चाश्नन्, न तव सह युद्धे प्रवृत्तः, अन्येन सह संग्रामे स्थितः। त्वं तु नरश्रेष्ठस्य पुत्रः, कीर्तिमान्, सर्वदर्शनप्रियः, धर्मलक्षणैः शोभमानः राजन्। कः नाम क्षत्रियकुले जातः, शिक्षितः, संशयरहितः, धर्मचिह्नानि धारयन्, अधर्मकृत्यं गूढं कुर्यात्? राघववंशे जातः, धर्मकीर्तिमान्, त्वं किमर्थं धर्मशीलोऽपि अधर्मानुचरः सञ्जातः? साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिः पराक्रमः, तथा पापिनां दण्डः—एते राजधर्माः, नृपते। वयं वनवासिनः, मूलफलमांसभक्षिणः, स्वभावतः एवं वर्तामहे; त्वं तु नरश्रेष्ठः, पुरुषोत्तमः। भूमिः, कन्या, हिरण्यं, कारणानि च कलहस्य—एतेषु तृष्णा भवेत्; मम फलेषु तव कः लोभः? नियमश्च दमश्च, दण्डः च अनुগ্রहश्च—एते राजधर्माः; नृपवृत्तिः रागद्वेषैः न लिप्यते। त्वं तु रागद्वेषयुक्तः, शीघ्रकोपः, चपलः, धनुष्मान्, मिश्रवृत्तिः। धर्मे न च ते श्रद्धा, न अर्थे च स्थितिः; इन्द्रियवशगः, कामवशः, चञ्चलः, नृपश्रेष्ठ। मां दोषरहितं बाणेन हत्वा, काकुत्स्थ, सतां मध्ये किमिदं लज्जास्पदं कर्म कृत्वा किं वक्तासि? नरघाती, ब्राह्मणघाती, गोग्नः, चौरः, प्राणीहन्ता, नास्तिकः, परदारेषु प्रवृत्तः—एते सर्वे नरकं यान्ति। कूटवादी, कृतघ्नः, मित्रद्रोही, गुरुपत्नीगामी—एते पापात्मानः नश्यन्ति, न संशयः। मदीयं चर्म रोमास्थि धर्मात्मभिः न ग्राह्यम्, न च मम मांसं धर्मिष्ठैः त्वदृशैः भोक्तव्यम्। पञ्चनखाः पञ्च पशवः ब्राह्मणक्षत्रियैः भोक्तव्याः, राघव—शल्यकः, कूर्मः, गोधा, शशकः, शल्यकः च पञ्चमः। मम चर्मास्थि न स्पृशन्ति पण्डिताः, न च मम मांसं खादन्ति; तथापि पञ्चनखं मां त्वया हतम्। तारा सत्यवती हितवती मां पूर्वं वारयामास, सर्वज्ञा; अहं तु मोहवशात् कालवशं गतः। त्वं रक्षिता सन्, काकुत्स्थ, पृथिवीं न रक्षसि यथार्थतः, पतिव्रता पतिहीनवत्। मायावी, छद्मवृत्ति, नीचः, कृत्स्नचित्तः, पापात्मा, कथं दशरथमहाराजस्य सुतः? धर्ममर्यादा उल्लङ्घिता, साधूनां धर्मातिक्रमः कृतः, धर्माङ्कुशं त्यक्त्वा, रामेण गजेन यथा हतः। असद्ग्रहणीयं कर्म कृत्वा, सतां निन्दितं, साधुषु किं वक्तासि? त्वया यद्वीर्यं दर्शितं, तदस्मासु समदर्शिषु; न तु पापेषु तादृशं वीर्यं पश्यामि। यदि त्वया मया सह युद्धे समराङ्गणे सम्यक् युद्धं कृतं स्यात्, अद्य त्वया हतः वैवस्वतः देवः दृष्टः स्यात्। अहं तु दुष्करः सन्, त्वया अदृश्येन युधि हतः, यथा पापात्मा सुप्तः सर्पेण दष्टः। यदि स्नेहात् सुग्रीवस्य मां हन्तुमिच्छसि, पूर्वं मे कार्यं उक्त्वा स्यात्, एकेन दिने मैथिलीं ते आनयिष्यामि। तव भार्याहरणकं तं पापराक्षसं रावणं युद्धे बद्ध्वा जीवमिव ते समर्पयिष्यामि। यदि मैथिली समुद्रजलमध्यं वा पातालं वा गच्छेत्, तव वचनेन तां श्वेताश्वतीमिव आनयिष्यामि। सुग्रीवः मम दिवंगते राज्यं प्राप्नुयात्, एष धर्मः; त्वया तु युद्धे अधर्मतः हतस्य मम न धर्मः। सर्वं जगत् कालवशं, नियतिरेषा; यदि तव किञ्चित् प्रमाणं अस्ति, तर्हि युक्तं प्रत्युत्तरं चिन्तय। एवं वदति तस्य बाणपीडितस्य मुखं शुष्कमभवत्; तदा स महात्मा कपिराजपुत्रः रामं सूर्यसमप्रभं वीक्ष्य मौनं जग्राह। एवमष्टादशोऽध्यायः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे किष्किन्धाकाण्डे। एवं वालिना धर्म्यं हितं सान्त्वनं चोक्तं श्रुत्वा, यद्यपि तीक्ष्णमासीत्, रामः तत्र तिष्ठन् मौनं बभूव। स वालिनं दृष्ट्वा, यस्य तेजः नष्टमिव, सूर्यस्य प्रभाहीनस्य, निर्जलमेघस्य, शमिताग्नेः इव अवलोकयत्। ततः रामः, परिभूतः सन्, वालिनं धर्मसम्पन्नं, धनसम्पन्नं, गुणवन्तं च कपिसत्तमं प्रत्युवाच— “कथं त्वं धर्मार्थकामान् लोकाचारं च अविज्ञाय, बालिशत्वात् मां निन्दसि? न वृद्धैः न उपाध्यायैः सह मन्त्रयित्वा, त्वं कपिस्वभावात् मयि वक्तुमिच्छसि। इयं हि इक्ष्वाकुवंश्या पृथिवी, पर्वतवनोपेताः, पशुपक्षिमनुष्याणां रक्षणदण्डार्थं स्थापिताः।