यदा अहं त्वां न पश्यामि, मनसि मम विचारोऽभवत्—क्रुद्धः प्रमत्तश्च त्वं मां परहस्तेन न हन्तव्यः। अहं त्वां धर्मध्वजं पापात्मानं दुष्टाचरं तृणैः छन्नं कूपमिव वेद्मि। धर्मशीलवेषधरं पापं अग्निमिव गोपितं त्वां न जानामि, धर्माभासेनावृतं हि त्वाम्। त्वदीये राज्ये नगरे वा यदा कञ्चिदपि दोषं करोमि, तदा त्वां न अवमानये—कथं तर्हि मां निर्दोषं हंसि? अहं वनगो जीवन् फलमूलभक्षः, न त्वया संग्रामे समरः, अन्येनैव व्यग्रः। त्वं तु नरपतिसुतः, कीर्तिमान् दर्शनीयश्च, धर्मलक्षणैः शोभमानः, राजन्, सर्वैः साक्षात्। कः कश्चन क्षत्रियकुले जातः, शिक्षितः संशयरहितः, धर्मचिह्नानि आश्रित्य घोरं कर्म कुर्यात्? राघववंशे जातः धर्मप्रसिद्धः सन्, त्वं धर्माभासेन शोभमानः, किं त्वया अनर्हेण कर्म कृतम्? सान्त्वं दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिर्विक्रमः च—एते राजगुणाः, राजन्, दण्डश्च पापिनां। वयं वनवासिनः, राम, मूलफलमांसभक्षिणः, अस्माकं स्वभावः; त्वं तु नरश्रेष्ठः, जनाधिपते। भूमिः सुवर्णं स्त्रियः कलहहेतवः—एतेषु लोभहेतवः; किं ते लोभः मम वन्ये फले? शासनोपशमौ दण्डः प्रीतिश्च राज्ञः धर्माः; राजधर्मः न कामेन मलिनः, नृपाः न केवलं इच्छया चरन्ति। त्वं तु कामानुगतः, शीघ्रकोपः, चपलः, मिश्रितराजधर्मः, धनुष्मांश्च। न ते धर्मे श्रद्धा, न च अर्थे मनः स्थितम्; इन्द्रियकामवशः, सञ्चलितः, नराधिप। मां निर्दोषं बाणेन हत्वा, काकुत्स्थ, सतां मध्ये किम् वक्ष्यसि, हीनकर्म कृत्वा? नरघातकः ब्राह्मणघ्नः गोग्नः चौरः प्राणिनां हन्ता नास्तिकः परदाररता—एते नरकं यान्ति। पिशुनः कृपणः मित्रद्रोही गुरुपत्नीगामी—एते दुष्टात्मानः नश्यन्ति, नात्र संशयः। मम त्वचा, रोम, अस्थीनि न सतां ग्राह्यं, न च मांसं धर्मिष्ठैः तव यथा भक्ष्यं। पञ्चकर्णकाः पञ्च प्राणिनः ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां भक्ष्याः, राघव—शल्यः श्वाविधः गोदः शशकः कूर्मः च पञ्चमः। मम त्वचा अस्थीनि न स्पृशन्ति पण्डिताः, राम, न च मांसं भक्षयन्ति; तथापि पञ्चकर्णकः अहं हतः। तारा सत्यवदिनी हितवदिनी सर्वज्ञा मया चेतिता, मोहात् तु अहं दैववशं गतः। त्वया रक्षता, काकुत्स्थ, पृथिवी न रक्षिता—धर्मपत्नीवाधमपतिना। कपटः, छद्मशीलः, नीचः, मिथ्याशीलः, पापात्मन्, कथं दशरथमहात्मनः सुतः सम्भूतः? धर्मसीमाः उल्लङ्घ्य, सतां धर्मं अतिक्रम्य, धर्माङ्कुशं परित्यज्य, पुरुषव्याघ्रेण रामेण अहं हतः। यदि त्वं एतादृशं अधर्म्यं कर्म कृत्वा सतां निन्दितः सत्सु वदिष्यसि, किं वक्ष्यसि? राम, यद्वीर्यं त्वया अस्मासु समदर्शिषु दर्शितं, तद् अहं न पश्यामि तव शत्रुषु। यदि त्वं मया समरे सम्यक् युद्धं कृतवान्, राजपुत्र, अद्य त्वं मया हतः वैवस्वतं देवमपि पश्येः। अहं महाबलः सन्, त्वया अप्रत्यक्षेण समरे हतः, यथा पापवशः सुप्तः पुरुषः सर्पेण हन्यते। यदि स्नेहेन सुग्रीवस्य त्वं मां हन्तुमिच्छसि, तर्हि पूर्वं हेतुम् उक्त्वा; अहं एकेनैव दिने मैथिलीं आनयेयम्। स तव भार्याहरणं कृतवान् दुष्टः राक्षसः, तम् अहं ग्रीवायां बद्ध्वा, जीवितं रावणं रणाङ्गणे तुभ्यं समर्पयेयम्। मैथिली यदि सागरे वा पाताले वा स्थापिता स्यात्, तवाज्ञया अहं तां श्वेतखर्येव आनयेयम्। उचितं यद् सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात् मया स्वर्गं गते; अनुचितं तु यद् त्वया अहं समरे अधर्मेण हतः। सत्यं, लोकोऽयं कालवशात् एवम् अवस्थाप्यते; यदि तु तव काचित् युक्तिः अस्ति, उचितं प्रतिवचनं चिन्तय। एवं उक्त्वा, तिर्यग्बाणाभिहतो, शुष्कवक्त्रः, स राजा हरिपुंगवः रामं सूर्यसमप्रभं निरीक्ष्य, मौनं जगाम। इदानीं शृणु—श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, अष्टादशः सर्ग आरभ्यते। एवं वचो धर्म्यं हितं सौम्यं च, तीक्ष्णं च, प्रलपन्तं पतन्तं वालिनं प्रति रामः तस्थौ मौनः। स रामः तं हरिप्रवीरं, दिव्यतेजः हीनं, सूर्यं तेजोहीनम् इव, निर्जलमेघमिव, उपशान्तमग्निमिव निरीक्ष्य। ततः रामः, अप्रियम् उक्तः, वालिनं धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरिराजं प्रत्युवाच। कथं त्वं—धर्मं, अर्थं, कामं, लोकाचारं च अविज्ञाय—बालिशत्वात् मां निन्दसि? त्वं वृद्धैः न सन्दिष्टं, आचार्यैः अनुमोदितं न ज्ञात्वा, कपिप्रवृत्त्या मां वक्तुम् इच्छसि।