रामः लक्ष्मणेन सह तं वीरं पतितं ददर्श, शान्तज्वालमिव अग्निं। तौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ रामः लक्ष्मणश्च, सन्नतं तं महावीरं सान्त्वनपूर्वकमुपगतौ। रघुवंशसम्भूतं रामं बलिनं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा, वाली कठोरं धर्मयुक्तं सौम्यं च वचनं उवाच। शरपीडितः, क्षीणतेजाः, प्रमत्तः, हतासुर इव, वाली तर्कयुक्तं गर्वितं युद्धगर्वितं च वचनं प्राह। “यशस्विन् रमणीयदर्शने नराधिपसुत! किं धर्मं त्वया प्राप्तं, पृष्ठतः स्थितं हत्वा? अहं युद्धे कोपितः, त्वया निहतः। दयालुः दृढनिश्चयः सत्यप्रतिज्ञः धर्मनिष्ठः इति तव कीर्तिः पृथिव्यां सर्वैः श्रूयते। आत्मसंयमः, धैर्यं, क्षमा, धर्मः, सत्यं, वीर्यं—एते राज्ञां गुणाः, दण्डश्च पापिनां। एतान् गुणान् तव कुलं च चिन्तयन्, तारा मया निग्रहिता, तथापि सुग्रीवं द्रष्टुं गतः। त्वं मां कोपितं प्रमत्तं च अन्यस्य हस्तेन नाहं हन्तव्यः, इति मम मनसि विचारः अभवत्, यदा त्वां न ददर्शम्। त्वं धर्मध्वजः अधर्मात्मा, दुष्टव्यवहारः, तृणच्छन्नकूप इव, मया ज्ञातः। धर्मरूपधारी पापात्मा, अग्निरिव गुह्यः, अतः त्वां धर्मप्रच्छन्नं न अभिजानामि। यदा तव राज्ये वा नगरे वा, यदा अहं किञ्चित् पापं करोमि, त्वां न अवमानयामि; तस्मात् निर्दोषं मां किमर्थं हन्ति? अहं वनवास्यः, फलमूलभक्षी, त्वं न मम प्रतिद्वन्द्वी, अन्येन सह युद्धे स्थितः। नराधिपसुत! रमणीयदर्शने! धर्मचिह्नानि तव सर्वैः दृश्यन्ते। कः क्षत्रियकुलोत्पन्नः, शास्त्रज्ञः, संशयरहितः, धर्मचिह्नानि धारयन्, क्रूरकर्म करिष्यति? रघुवंशसम्भूतः धर्मप्रसिद्धः, त्वं धर्मरूपधारी, किं त्वं तव योग्यं कर्म न करोति? साम, दानं, क्षमा, धर्मः, सत्यं, धृति, वीर्यं—एते राज्ञां गुणाः, दण्डश्च पापिनां। राम! वयं वनवासिनः, मूलफलमांसभक्षिणः; एष धर्मः अस्माकं, त्वं नरश्रेष्ठः। भूमिः, सुवर्णं, स्त्रियः, युद्धहेतवः—एते कामस्य कारणानि; मम वनफलानां तव कः लोभः? शासनं, संयमः, दण्डः, अनुग्रहः—एते राजधर्माः; राजकर्म न विकारितम्, राज्ञः केवलं कामेन न प्रवृत्तिः। त्वं तु कामेन प्रवृत्तः, शीघ्रकोपः, चञ्चलः, मिश्रितराजधर्मवान्, धनुष्मान्। धर्मे न तव श्रद्धा, न अर्थे मनः स्थितम्; इन्द्रियकामेन वशीकृतः, नराधिप। काकुत्स्थ! निर्दोषं मां अत्र शरेण हत्वा, सतां मध्ये किम् वदिष्यसि, लज्जास्पदं कृतवान्? राजघ्नः, ब्रह्मघ्नः, गोघ्नः, चौरः, जीवघ्नः, नास्तिकः, परस्त्रीगामी—एते नरकं गच्छन्ति। कपटवादिन्, कृपणः, मित्रद्रोही, गुरुपतिगामी—एते पापात्मानः विनश्यन्ति, नात्र संशयः। मम त्वक्, रोम, अस्थि धर्मात्मभिः न ग्राह्यं, न मांसं तव यथा भक्ष्यं। पञ्चनखाः पञ्च—शल्यः, श्वाविधः, गोदः, शशः, कूर्मः—एते ब्राह्मणक्षत्रियैः भक्ष्याः, राघव। मम त्वक्, अस्थि, मांसं बुद्धिमन्तः न स्पृशन्ति, राम! अहं पञ्चनखः हतः। तारा सत्यं हितं च भाषमाणा, सर्वं ज्ञात्वा, मां वारयामास; मोहवशात् अहं भाग्यवशं गतः। काकुत्स्थ! तव रक्षणे पृथिवी न रक्षिता—साध्वी पतिसाम्ये यथा। कपटः, विश्वासघातः, अधमः, मिथ्याधार्मिकः, पापात्मा—कथं महानात्मा दशरथस्य पुत्रः? सदाचारमर्यादा भङ्गिता, साधुधर्मातिक्रमः, धर्मदण्डं परित्यज्य, अहं निहतः रामेन, गजेन नराणाम्। अधर्म्यं, अमंगलं, सतां निन्दितं कृत्वा, सतां मध्ये किं वदिष्यसि? राम! यत् वीर्यं त्वया तत्र दर्शितं, अस्माकं मध्यस्थेषु, तद् पापेषु न दृष्टम्। यदि युद्धे मया समक्षं युद्धं कृतं, त्वं वैवस्वतं अद्य पश्येः, मया हतः। मम बलं दृष्ट्वा, त्वया युद्धे अप्रकाशः निहतः, यथा पापात्मा सुप्तः सर्पेण दष्टः। यदि सुग्रीवस्नेहात् मां हन्तुम् इच्छसि, पूर्वं प्रयोजनं वदितव्यम्; एकदिने मैथिलीं ते आनयेमि। राक्षसपापं, तव भार्याहरणं, ग्रीवायां बद्ध्वा, रावणं जीवग्राहं रणभूमौ ते समर्पये। मथ्ये समुद्रस्य वा, पाताले वा, मैथिलीं स्थापयित्वा, त्वदादेशात् आनयेमि, श्वेतकर्णिनीव। सुग्रीवः राज्यं प्राप्नुयात्, मया स्वर्गं गतम्; किंतु अधर्मेन युद्धे त्वया अहं निहतः, अयुक्तम्।