ततः तेन रामबाणाभिहतेन युद्धदुर्जयेनेन्द्रजुष्टेन वालिना सहसा भूमौ पतितेन, छिन्नमूलेन वृक्षेणेव सहसा पतितेन, समग्राङ्गेन स्फुरद्भूषणकाञ्चनविभूषितेन वालिना भूमौ पतितेन, स सर्वाङ्गविस्तीर्णः पावकप्रभाभरणेन भूमौ पतितः, इन्द्रध्वज इव विमुक्ततेजाः। स कपिवानरयूथपतिः भूमौ पतितः, तस्मिन् पतिते जगत् शून्यतया व्यरुच्यत, इव निशाकाले चन्द्ररहिते नभसि। स भूमौ पतितोऽपि, बाणाभिहतोऽपि, न तेजः न प्राणशक्तिं न वीर्यमपि च जहौ। तं परमकपिं दिव्यरत्नमणिविभूषितं सुवर्णमाल्यं यमिन्द्रेण दत्तं, तस्य प्राणवीर्यतेजांसि रक्षति स्म। तेन सुवर्णमाल्येन स वीरः कपिसत्तमः सायंतनमेघ इव प्रभामण्डलपरिवेष्टितः बभासे। तस्य माल्यं, शरीरं, बाणश्च तस्य प्राणस्थानं विदारितवान्—एते त्रयः अपि, तस्य पतितस्यापि, शोभां दधुः। रामबाणादुत्सृष्टं तदस्त्रं, यत् वीराणां स्वर्गमार्गप्रदं, तम् उत्तमां गतिं प्रापयत्। स युद्धे पतितः, शान्तार्चिः शिखावानिव वह्निः, पुण्यक्षये स्वर्गात् पतितो ययातिरिव बभूव। कालान्ते भूमौ पतितः सूर्य इव, दुरधर्षो महेन्द्र इव, दुरासद उपेन्द्र इव च, तथा स इन्द्रतनयो वालिः सुवर्णमाल्यधारी, विशालवक्षाः, महाबाहुः, दीप्तिमुखः, सिंहनेत्रः, भूमौ पतितः शयने स्थितः। रामः लक्ष्मणेन सहितः तम् अपश्यत्, स वीरः शान्तार्चिः वह्निरिव पतितः। तौ महाबलौ रामलक्ष्मणौ वालिनं वीरं सन्मान्यं शनैः समीपमुपेत्य दृष्टवन्तौ। तौ राघवं रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च समीपमागच्छन्तौ दृष्ट्वा, वानरपतिः वालिः तीक्ष्णानि वचनानि उवाच, यद्यपि धर्मयुक्तानि सौम्यानी च। स बाणाभिहतः, शोभायाः हानिं प्राप्य, इन्द्रियविहीनः, हतदैत्य इव, हेतुमत्तया गर्वितः, युद्धगर्वितः, वाक्यमुवाच। स उवाच—“यः त्वं कीर्तिमान् रम्यदर्शनश्च, नराधिपसुतः, त्वया किमिदं धर्म्यं कृतं, यत् प्रहृष्टेन मया युद्धरुषितेन प्रहर्तुं प्रहृतः अस्मि। त्वं करुणः, दृढनिश्चयः, सत्यप्रतिज्ञः, प्रतिज्ञापालितः, यशः पृथिव्यां सर्वभूतैः कीर्त्यते। दमः, शमः, क्षमा, धर्मः, धृति, सत्यं, वीर्यमिति राज्ञां गुणाः, पापेष्वपि दण्डः। एतान् गुणान् च तव कुलोत्पत्तिं च चिन्तयित्वा, तारया वारितः अपि, सुग्रीवमुपेयायम्। त्वया न हन्तव्यः, मदोद्धतेन, परहस्तेन, इति मम बुद्धिर्जाता, यदा त्वां नापश्यं। अहं त्वां धर्मध्वजं अधर्मिष्ठं, पापाचारिणं, तृणच्छन्नकूपमिव, वेद्मि। पापात्मानं धर्मरूपधारिणं, अग्निमिव गूढं, त्वां न जानामि, धर्मावरणेन छन्नम्। न तव राज्ये, न तव पुर्यां, यदा किञ्चिदपि पापं करोमि, न त्वां अवज्ञाय, तर्हि किं मां निर्दोषं हंसि? अहं वानरः, वने वसन्, फलमूलभक्षः, न त्वया सह युद्धं कुर्वन्, अन्येन संघर्षे स्थितः। त्वं तु नराधिपसुतः, रम्यदर्शनः, धर्मलक्षणसमन्वितः, त्वं नृपश्रेष्ठः, सर्वेभ्यः प्रकटं धर्मचिह्नवान्। कः क्षत्रियकुले जातः, विद्वान्, संशयरहितः, धर्मलक्षणानि गृहीत्वा, पापं कर्म आचरति? त्वं राघववंशसमुद्भवः, धर्मप्रसिद्धः, किं तवेदं धर्म्यरूपं न शोभनं कर्म? साम, दानं, क्षमा, धर्मः, सत्यं, धृति, वीर्यमिति राज्ञां गुणाः, तथा पापेषु दण्डः। वयं वनवासिनः राम, मूलफलमांसभक्षिणः, एषा धर्मः, त्वं तु नरः, नराणां श्रेष्ठः। भूमिः, सुवर्णं, स्त्रियः, कलहो हेतवश्च—एतेषां कः लोभः तव मम वनफलानि प्रति? शासनं, नियमः, दण्डः, अनुग्रहश्च—एष राजधर्मः; न तु केवलं कामात् राजा कर्म करोति। त्वं तु कामनुगतः, क्रोधपरायणः, चपलः, तव राजधर्मो मिश्रितः; धनुष्मान्। न धर्मे तव श्रद्धा, न अर्थे; इन्द्रियकामवशगः, चलमानचित्तः, नराधिप। काकुत्स्थ, त्वया मां बाणेन हत्वा, निर्दोषं, किं सतां मध्ये वदिष्यसि, इदं लज्जास्पदं कृत्वा? ब्रह्मघ्नः, गोघ्नः, स्तेनः, प्राणिवधपरायणः, नास्तिकः, परदाराभिमानी—एते नरकं यान्ति। भाषकः, कृतघ्नः, मित्रद्रोही, गुरुपत्न्युपसेवी—एते पापात्मानः विनश्यन्ति, नात्र संशयः। मम चर्म, रोम, अस्थि न सतां ग्राह्यं, न मांसं सतां तव सदृशेन भक्ष्यं। पञ्चनखाः पञ्च प्राणिनो ब्राह्मणक्षत्रियैः भक्ष्याः, राघव—शल्कली, कूर्मः, गोधा, शशकः, कश्चित् पञ्चमः। मे चर्मास्थीनि न स्पृशन्ति पण्डिताः, न मांसं भक्ष्यन्ति; तथापि पञ्चनखं मां त्वया हतम्। तारया सत्यवदया हितकाम्यया सर्वज्ञया चेतितः अपि, मोहात् अहं दैववशेन पतितः।