राक्षसयज्ञविघ्नकर्तॄन् सर्वान् हत्वा रघुकुलानन्दनः तत्र ऋषिभिः विजयीन्द्रवत् पूजितः। यज्ञसमाप्तौ महर्षिः विश्वामित्रः, दुष्टशून्याः दिशः दृष्ट्वा, काकुत्स्थं इदं उवाच—“महाबाहो, मम कार्यं सिद्धम्; गुरुवचनं त्वया कृतं। वीरश्रेष्ठ, त्वया सिद्धाश्रमः पावितः।” एवं रामं स्तुत्वा, सायंविधिपूर्वकं तयोः राजकुमारयोः सह अर्चनाय गतः। रामायणस्य वाल्मीकिना कृतस्य बालकाण्डस्य एकत्रिंशः सर्गः इदानीं शृणु। कार्यसिद्धौ रामलक्ष्मणौ तत्र रात्रिं सुखेन, हर्षपूर्णहृदयौ, व्यतीतौ। रात्र्याः समाप्तौ, प्रातःकर्म समाप्य, विश्वामित्रं तथा अन्यान् ऋषीन् समुपेत्य, अग्निवद् दीप्तं महर्षिं प्रणम्य, मधुरवचनैः उत्तमं संवादं अकुर्वताम्—“सर्वश्रेष्ठ ऋषे, अस्माकं सेवा अत्र। आदेशं कुरु, किं कर्तव्यं?” तयोः वचनं श्रुत्वा, सर्वे महर्षयः विश्वामित्रमुख्याः रामं उचुः—“नरश्रेष्ठ, मिथिलाधिपः जनकः धर्ममयम् यज्ञं करिष्यति; तत्र गमिष्यामः। त्वं अपि नरश्रेष्ठ, अस्माभिः सह गच्छ; तत्र अद्भुतं दिव्यं धनुः द्रष्टुम् अर्हसि। देवैः सभायां कदाचित् दत्तम्, अपरिमितबलम्, घोरम्, यज्ञे दीप्तम् धनुः तत्। न देवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न राक्षसाः, न मानवाः, तस्य तन्तुं योजयितुं शक्नुवन्ति। तस्य बलम् परीक्षायां योधाः तन्तुं योजयितुं न अशक्नुवन्। तद् धनुः, नरश्रेष्ठ, मिथिलाधिपस्य महात्मनः; तत्र काकुत्स्थवंशज, धनुः च अद्भुतं यज्ञं च द्रक्ष्यसि। तद् उत्तमं धनुः, नरश्रेष्ठ, मिथिलाधिपः यज्ञफलरूपेण देवैः प्रशस्तः प्राप्तवान्। राघव, तत् धनुः राजगृहे पवित्ररूपेण, विविधगन्धैः, अगुरुधूपैः पूज्यते।” एवं उक्त्वा महर्षिः सर्वैः ऋषिभिः, काकुत्स्थवंशजेन सह, वनवासिनः सन्दिश्य, गमनाय उद्युक्तः। “युष्मान् नमः; सिद्धाश्रमात् उत्तरे जन्ह्वीतीरे, हिमालयशिलासु, सिद्धः गच्छामि।” इत्युक्त्वा, तपोबलेन सम्पन्नः कौशिकः उत्तरदिशं प्रस्थितः। महर्षेः गच्छन्, वेदनिष्ठाः अनुयायिनः शतशकटकायाम् दूरीं ययुः। सिद्धाश्रमवासिनः मृगपक्षिणः महात्मनं विश्वामित्रं अनुगच्छन्। ततो दीर्घमार्गं गत्वा, ऋषिसंघः पक्षिसंघः च सूर्यास्ते प्रत्यावृत्तः। सूर्यास्ते स्नात्वा, अग्निहोत्रं कृत्वा, विश्वामित्रनेतृकाः अपरिमिततेजसः आसन्। रामः सौमित्रिसहितः, ऋषिपूजनं कृत्वा, विश्वामित्रस्य पुरतः उपविष्टः। तदाऽपि रामः दीप्ततेजाः, महाबलः, विश्वामित्रं तपस्विनं जिज्ञासया पप्रच्छ—“भगवन्, एषा भूमिः सुमनोहरवनरम्या का? श्रोतुम् इच्छामि; भवान् यथार्थं ब्रूयात्।” रामस्य वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा विश्वामित्रः ऋषिसंघस्य मध्ये सर्वं तस्य भूमेः इतिहासं कथयितुम् आरभत। “ब्रह्मसुतः महान् तपस्वी कुशः नाम्ना, धर्मज्ञः, सत्पुरुषैः पूजितः। स महान् आत्मा, विदर्भकन्यया सह, चत्वारः उत्तमपुत्रान् उत्पादितवान्। कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसुः—तेजस्विनः, ऊर्जस्विनः, क्षात्रधर्मनिष्ठाः। कुशः पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यम् उवाच—‘पुत्राः, धर्मे स्थित्वा, उत्तमं राज्यं पालयत; पुण्यं प्राप्स्यथ।’ तद्वचनं श्रुत्वा, तैः नरश्रेष्ठैः स्वस्वनगरीः स्थापिताः। कुशाम्बः कौशाम्बीं नगरीं स्थापयामास; कुशनाभः महोदयां; असूर्तरजाः धर्मारण्यां; वसुः गिरिव्रजं नगरीं च। राघव, वसोर् एषा भूमिः; पञ्च उत्तमशिलाः सर्वतः दीप्तिमन्तः। रम्या सुमागधी नदी, मागधेषु प्रसिद्धा, एतेषां पञ्चशिलानां मध्ये मालारूपेण प्रवहति। राघव, एषा वसोर् मागधी नदी, दीर्घकालसंचिता, फलवती, कृषिसम्पन्ना। कुशनाभः राजर्षिः, धर्मात्मा, घृताची अप्सरसा सह, शतं कन्याः अप्रतिमाः उत्पादितवान्। ताः युवत्यः, शोभायुक्ताः, अलङ्कृताः, शतधारा वर्षाकालेव, उद्यानं प्रविष्टाः।