यः पुरुषः जीवनदायकं रामायणकथामिमां पठति, सः मृत्युः पश्चात् स्वपुत्रैः पौत्रैः सह मित्रैः च स्वर्गे पूज्यते। ब्राह्मणः पठित्वा वाक्पटुत्वं प्राप्नोति; क्षत्रियः भूम्याधिपत्यं; वैश्यः व्यापारसिद्धिं; शूद्रः अपि महत्त्वं प्राप्नोति। श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डस्य द्वितीयः अध्यायः श्राव्यः। नारदस्य वचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा वाक्कुशलः वाल्मीकिः शिष्यैः सह महर्षिं पूजयामास। ततः क्षणात्, यदा स महर्षिः देवानां लोकं गतः, वाल्मीकिः तमसा नदीतीरे, जाह्नव्याः समीपे, अगच्छत्। तत्र तमसा तीरे आगत्य, स महर्षिः तटं मलरहितं दृष्ट्वा, समीपस्थितं शिष्यं सम्बोधयामास। वाल्मीकिः उवाच—“पश्य भरद्वाज! एषः तटः मलरहितः, रम्यः, शुद्धजलः, साधुजनानां मनः प्रीणयति। कुम्भं स्थापय, प्रिय, चीरं मे ददातु; अहं अस्मिन उत्तमे तमसातीरे स्नातुं इच्छामि।” महात्मना वाल्मीकिना एवम् उक्तः भरद्वाजः विनीतः चीरं गुरवे दत्तवान्। शिष्यस्य हस्तात् चीरं गृहीत्वा, आत्मसंयमी वाल्मीकिः तद्वनं सर्वतो विचरन् निरीक्षयामास। तत्र समीपे, सः दम्पती किञ्चित् क्रौञ्चद्वयं अपश्यत्, यौ सदा सहचरौ, मधुरस्वनौ, वियुक्तुम् अशक्यौ। तस्मात् युगलात्, दुष्टबुद्धिः व्याधः, द्वेषस्थानं, नरं क्रौञ्चं जघान, ऋषिः पश्यन्। पत्न्याः सखायं हतं, रक्तवर्णं, भूमौ विक्षिप्तं दृष्ट्वा, सा क्रौञ्ची गम्भीरशब्देन विलपितुम् आरब्धा। वियोगेन दुःखिता, द्विजाति पक्षी, ताम्रशीर्षः, मदोन्मत्तः, पिच्छाभूषितः, सा तं विलपन्ती। एवं व्याधेन पक्षिणं हतम् दृष्ट्वा, धर्मात्मनः ऋषेः हृदि दया समुत्पन्ना। ततः दया प्रेरितः सः महर्षिः चिन्तयामास—“एषा अधर्मः”—शोकार्ता क्रौञ्चीम् पश्यन्, इदं वचनं उवाच—“व्याध! यः कामवशात् क्रौञ्चद्वयं एकं हतवान्, तस्य कदापि कीर्तिः स्थिरा न भवतु।” एवं उक्त्वा, सः ऋषिः विस्मितः, हृदि विचारयामास—“किम् इदं वचनं मया उक्तम्, पक्षिण्याः शोकवशात्?” ततः प्राज्ञः, विचारशीलः ऋषिः, मनः संयम्य, शिष्यं प्रति इदं वचनं उवाच—“यत् छन्दोबद्धं, अक्षराणि यथायोगं, स्वरयुक्तं, शोकसमुत्थं इदं श्लोकं, एवं स्थातुं अर्हति, नान्यथा।” ऋषेः उत्तमं वचनं श्रुत्वा, शिष्यः हर्षेण स्वीकृतवान्, गुरुः च तुष्टः अभवत्। ततः तस्मिन पुण्यस्थले स्नानं विधिवत् कृत्वा, ऋषिः तद्वृत्तान्तं चिन्तयन् आश्रमम् प्रत्यागच्छत्। ततः भरद्वाजः, विनीतः, विद्यायुक्तः शिष्यः, पूर्णं कुम्भं गृहीत्वा, गुरुम् अनुसृत्य अगच्छत्। शिष्येण सह आश्रमं प्रविश्य, धर्मज्ञः ऋषिः, अन्यैः संवादैः युक्तः, ध्यानं समारब्धवान्। तदा ब्रह्मा, लोककर्ता, स्वयं प्रभुः, चतुर्मुखः, तेजस्वी, सः ऋषिं द्रष्टुं आगच्छत्। वाल्मीकिः तम् दृष्ट्वा, त्वरितम् उत्तिष्ठन्, वाक् संयम्य, अञ्जलिं कृत्वा, विस्मयपूर्णः स्थितः। सः देवम् पाद्यं, अर्घ्यं, आसनं, नमस्कारं च दत्त्वा, विधिवत् प्रणम्य, कुशलं पप्रच्छ। ततः भगवाँस तस्मिन् पूजिते आसने उपविष्टः, वाल्मीकये आसनं दत्तवान्। ब्रह्मणः अनुमतिं लब्ध्वा, सः अपि आसनं गृहीत्वा, उपविष्टः, तदा सर्वभूताधिपः साक्षात् उपस्थितः। तद्वृत्तान्तं मनसा चिन्तयन्, वाल्मीकिः ध्यानम् समारब्धवान्, दुष्टहृदयस्य क्रूरकर्म निरीक्षयन्। यथा सः क्रौञ्चपक्षिणं मधुरस्वनं निरपराधं हतं पश्यन्, पुनः शोकवशात् तस्य पक्षिण्याः विलापं श्लोकरूपेण गायामास। पुनः शोकवशात् अन्तर्मनः स्थितः, ब्रह्मा प्रसन्नः, ऋषिं सम्बोधयामास—“यथा रचितं श्लोकं, तथैव स्थातुं अर्हति; अत्र विचारस्य आवश्यकता नास्ति। मम इच्छया, हे ऋषे, एषा सरस्वती त्वयि उत्पन्ना।” “रामस्य अखिलं चरितं, धर्मात्मनः, प्राज्ञस्य, लोके रचय; यथा नारदात् श्रुतं, रहस्यं च, प्रकटं च, यद् रामाय घटितम्। यद् रामस्य, सौमित्रेः, सर्वराक्षसाणां, वैदेह्याः च, प्रकटं रहस्यं वा, यत् अभूत्। यद् अज्ञातं, तत् सर्वं तव ज्ञातं भविष्यति; अस्मिन् काव्ये तव वचने मिथ्या न प्रविश्यति।” “रामस्य पुण्यं चरितं, श्लोकबद्धं, रम्यं, यावत् पर्वतानि नद्यः च पृथिव्यां तिष्ठन्ति, रचय। यावत् त्वया रचितं रामकथाम् उपाख्यानं प्रवर्तते, तावत् रामायणकथा जनानां मध्ये वर्तते। तावत्, उपरि अधः च, त्वं जनानां मध्ये वासं करिष्यसि।” इत्युक्त्वा, भगवाँस ब्रह्मा तत्र अन्तर्धानम् अगच्छत्; महर्षिः च शिष्यैः सह विस्मयेन निर्गतः।