स तु वाल्याः गर्जितस्य च कोपस्य च कारणं महत्त्वमस्तीति निश्चित्य, तस्य गर्जनस्य च चेष्टायाः च कारणमवगच्छति। सन्देहमपि न करोति सः सुग्रीवः एकाकीह न आगतः; नूनं कस्यचित् दृढसहायस्य आश्रयेण सः गर्जति। स्वभावेन हि वानरः निपुणश्च बुद्धिमांश्च; न सः सुग्रीवः तस्य बलं अपरीक्ष्य कस्यचित् सख्यं न कुर्यात्। अथाङ्गदः युवराजः वनस्य गहने प्रविष्टः, यत् तेन ज्ञातं तत् सर्वं च गूढचारेण निवेदितम्। अत्र राघवयोः—अयोध्याधिपतेः पुत्रयोः—राघवस्य लक्ष्मणस्य च, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतयोः, यशस्विनोः, युद्धे दुर्जययोः आगमनं श्रुतम्। तौ दुःसहौ तत्रागतौ, सुग्रीवस्य प्रियस्य कार्यस्य सिद्ध्यर्थम्; स हि सुग्रीवः तव भ्रातुः युद्धकर्मणि सखा प्रसिद्धः। रामः शत्रुसैन्यविनाशकः, कल्पान्ताग्निवत् उदितः, सतां छायावृक्षः, दुःखितानां परमाश्रयः, कीर्तेः एकैकपात्रं, ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः, पितृशासननिष्ठः। यथा पर्वतराजः रत्नानां निधानम्, तथा स महात्मा गुणानां निधानम्; तस्मात् तेन सह विरोधः न युक्तः। रामेण, युद्धे दुर्जयेन, अपरिमेयबलसम्पन्नेन सह, अहं तव हितमवद्यम् उक्तुमिच्छामि। शृणु, यथोचितं कुरु; यद् हितं तव, तत् वक्ष्यामि—शीघ्रं सम्यक् च सुग्रीवं युवराजे अभिषेचय। वीर, भ्रातरं न युद्धेन योजय; रामसख्यं तव युक्तमिति मे मतिः। सुग्रीवस्य सह शमं कुरु, वैरं परित्यज्य; भ्राता एष वानरः तव प्रियः स्यात्। स हि तव निकटस्थो वा दूरस्थो वा, सर्वथा बन्धुः; पृथिव्यां तस्मात् अन्यं बान्धवं न पश्यामि। दानमानातिथ्यैः तं सखा कुरु; वैरं विसृज्य, सः तव समीपे स्थातुं अर्हति। सुग्रीवः विशालग्रीवः, महात्मा, तव मुख्यः सखा मम मतिः; भ्रातृभावाश्रयः, अन्यो मार्गः नास्ति। यदि मम प्रीत्यर्थं कर्तुमिच्छसि, यदि मां हितकाममवगच्छसि, तर्हि स्नेहात् पृष्टः मम वचनं कुरु। मम हितवचनं शृणु, कोपस्य वशं मा गाः; त्वं समर्थः, कोसलराजपुत्र, इन्द्रतेजसः तुल्ये भ्रात्रा सह विवादः न युक्तः। एवं हितं वदन्ती तारा वालिनं उक्तवती; किन्तु तानि वचनानि तस्य न रोचन्ते, यतः कालवशात् तदा तस्य विनाशसमयोऽभवत्। एवं षोडशः सर्गः समाप्तः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीयेषु, किष्किन्धाकाण्डे। ततः तारा, चन्द्रमुखी, एवं भाषमाणा, वालिना तिरस्कृता, इदं वचनं श्रुतवती। ‘‘कस्मात्, सुन्दरी, भ्रातुः शत्रोः कोपात् गर्जनं मया सह्यं स्यात्? वीराणां हि युद्धे अपराजितानां अपमानेन जीवितात् अपि दुःखतरं नास्ति। अहं तु युद्धे सुग्रीवस्य, यो युद्धकामः, गर्जनं च न सहिष्ये; तस्य दुर्बलग्रीवस्य गर्जितं न सहनीयम्। राघवस्य विषये त्वं दुःखं मा कृथा; धर्मज्ञः कृतज्ञश्च सः, कथं सः अधर्मं कुर्यात्? स्त्रीभिः सह प्रत्यागच्छ; मां किमनुवर्तसे? त्वया मैत्री भक्तिश्च प्रदर्शिता। अहं गमिष्यामि, सुग्रीवं समागम्य, ते चिन्ता मा भवतु; अहं तस्य गर्वं निवारयिष्यामि, न च सः जीवितं हाप्स्यति। यद् इच्छति सः युद्धाय स्थितः, तत् करिष्यामि; दारुभिः मुष्टिभिश्च ताडितः, सः पलायिष्यति। स दुष्टः गर्वसम्पन्नः, मां न तिष्ठेत्; तारा, त्वं सहाय्यं कृतवती, स्नेहं च दर्शितवती। शपे स्वेन जीवितेन, जनैश्च, त्वं प्रतिषिद्धा; पर्याप्तं—युद्धे जित्वा भ्रातरं प्रत्यागमिष्यामि।’’ एवमुक्त्वा तारा स्नेहपूर्वं वालिनं परिष्वज्य, मन्दं रुदती, प्रदक्षिणं कृत्वा, शुभमङ्गलानि कृत्वा, शोकसंतप्तहृदा स्त्रीभिः सह अन्तःपुरं प्रविष्टा। तस्यां स्वगृहं गत्वा स्त्रीभिः सह प्रविष्टायां तारायां, वालिः क्रोधसंरक्तः, महान् फणिन इव, नगराद् निष्क्रान्तः। सः महाक्रोधसमाविष्टः, दीर्घं निष्श्वस्य, सर्वतः शत्रुं द्रष्टुमिच्छन्, दृष्टिम् अपातयत्। ततः सः महाबलः, सुवर्णवर्णं, भूषणैः भूषितं, काञ्चनमाल्यधारिणं, अग्निवद् दीप्तिमन्तं सुग्रीवं दृष्टवान्। तदा वालिः दृढमुष्टिः, बलसम्पन्नः, तत्क्षणमेव युद्धाय सुग्रीवं प्रति प्रस्थितः। सुग्रीवोऽपि, मुष्टिं संन्यस्य, काञ्चनाभरणधारिणं वालिं प्रति क्रुद्धः, युद्धाय समागच्छत्। क्रोधसंरक्तलोचनः वालिः, युद्धविशारदं सुग्रीवं प्रति, वेगेन धावन्तं, इदं वचनं प्रोवाच— ‘‘एष मे महती मुष्टिः, सुपिण्डिता, सुस्थिताङ्गुलिः, वेगेन मुक्त्वा तव प्राणान् नयिष्यति।’’ एवमुक्तः सुग्रीवः क्रुद्धः वालिनं प्रत्युवाच— ‘‘एष ते मुष्टिः, प्राणान् गृह्य, शिरसि पततु!