रामः धर्मकामेन संप्रयुक्तः सदा सत्यं वदिष्यामीति प्रतिज्ञां कृतवान्। स सुग्रीवस्य संशयं विदित्वा तम् उत्सृज्य प्रतिज्ञां पूर्णयितुम् उद्यतवान्। यथा इन्द्रः वर्षेण सस्यवनं जनयति, तथा अहम् अपि वालिना कृतप्रतिज्ञस्यार्थे तव सहाय्यं करिष्यामि इति रामः उक्तवान्। ततः रामः सुग्रीवम् अब्रवीत्—“हे सुग्रीव! तं क्रुद्धं कपिं यः स्वर्णकण्ठाभरणेन शोभते, तं पुकारेण आह्वय, येन स त्वया पूर्वं विजिगीषया प्रेरितः। स वालिः युद्धोत्सुकः शत्रूणां प्रतिसमागमे विलम्बं न करिष्यति; शत्रुभिः आह्वयमानः स युद्धे न सहिष्यते।” एवं रामस्य वचः श्रुत्वा, स्वबलं जानन् सुग्रीवः स्त्रियः पुरतः विशेषतः स्वर्णवर्णः स रामस्य वचः शुश्राव। स सुमहान् गर्जितः निर्गर्जन् नभः विदारयन् इव भीषणं शब्दं मुमोच। तेन शब्देन भीताः गावः तेजः परित्यज्य दिशः प्राद्रवन्। राज्ञः अपराधेन ताः पशवः स्त्रीवत् विपन्नाः शीघ्रं प्रधावन्ति, गजाः युद्धभिन्नाः इव, पक्षिणः पुण्यं क्षीणं प्राप्ताः इव भूमौ पतन्ति। ततः सूर्यपुत्रः सुग्रीवः मेघनिनादसमः सत्त्वतेजसा समृद्धः आकुलः शब्दं मुमोच, वातेन समुत्क्षिप्तः सरित्पतिरिव। एवं गर्जितम् अकर्णयत्। एतेषां गर्जनानां मध्ये वालिः भ्रातुः सुग्रीवस्य महात्मनः तं शब्दं अन्तः पुरे श्रुत्वा सहनं न शशाक। तेन शब्देन सर्वाणि भूतानि कम्पितानि; ततः तस्य गौरवम् अपगतम्, महान् कोपः समुत्पन्नः। क्रोधेन तेन वालिना तनुः सुवर्णसदृशी सन्निवृत्ता, सूर्य इव कलुषितः सञ्जाता। स वालिः क्रोधाग्निना दीप्तनेत्रः, दन्तपाणियुक्तः, पद्मिन्याः सरसः सहस्रपत्रैः सह शोभते स्म। स तं असह्यं शब्दं श्रुत्वा कपिः वेगेन भूमिं स्पृशन् निर्जगाम, भूमिं विदारयन् इव। तदा तां तारां प्रियया प्रियतरेण स्नेहेन आलिङ्ग्य, साश्रु कम्पमानया, तस्य हितकाम्यया इदं वचनं उवाच— “वीर! क्रोधोऽयं नदीवेग इव उद्भूतः; तं संयम्य, शय्यात् प्रातरुत्थाय पुष्पमालामिव त्यज। त्वं प्रातरेव तेन सह युद्धे प्रवर्तिष्यसे; न ते शत्रुसमूहः, न च दुर्बलता विद्यते। त्वया शीघ्रगमनं न रोचते; शृणु, यतः त्वां निगृह्णामि, कारणं वक्ष्यामि। पूर्वं त्वया क्रुद्धेन युद्धाय आहूतः स; त्वया निर्जितः स सर्वतो दिशः पलायितः। त्वया तु निर्जितः विशेषेण पीडितः स इदानीं पुनः प्रत्यागतः आह्वयति इति मे संदेहः जायते। येन गर्जनस्य दर्पः, निश्चयः, तथा आकुलता दृश्यते, तस्य हेतुः महत्त्वान्वितः। न केवलं स एकाकी अत्र आगतः; नूनं स कस्यचित् दृढसंबन्धिनः आश्रयणं कृत्वा एष गर्जति। स्वभावतः कपिः चतुरः बुद्धिमान् च; स न तस्य बलेन अप्रक्षितेन मैत्रीं कुर्यात्। अत्र अङ्गदः कुमारः वनान्तरं गतः; यद् वृतं तत् गुप्तचरैः निवेदितम्। अयोध्याधिपतेः द्वौ पुत्रौ—प्रसिद्धौ रामलक्ष्मणौ—इक्ष्वाकुवंशसम्भूतौ, युद्धे दुर्जयौ, अत्र आगतौ। ते दुर्गमस्थानस्थौ सुग्रीवस्य प्रियार्थं कर्तुम् आगतौ; स च तव भ्रातुः सहाय्ये प्रसिद्धः। रामः शत्रुसैन्यविनाशकः युगान्ताग्निवत् उदितः; स धर्मात्मनां वृक्षः, दुःखितानां परमाश्रयः। स क्लिष्टानाम् आश्रयः, कीर्तेः एकैकमयनं; ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः, पितुः शासनपरायणः। यथा पर्वतराजः रत्नानां, तथा स गुणानां निकेतनम्; अतः तेन महात्मना सह ते विरोधः न युक्तः। रामेण युद्धे अजय्येन, अप्रमेयेन, अहं किंचित् वक्ष्यामि, त्वां न खण्डयन्ती। शृणु, यथायोग्यं कुरु; हितं वक्ष्यामि—शीघ्रं यथाविधि सुग्रीवम् अभिषेचय युवराजे। न त्वं भ्रातृविग्रहे प्रवर्तस्व, हे राजन्; रामसख्यं ते उपयुक्तम्। वैरं परित्यज्य सौम्यं कुरु; भ्राता एष कपिः तव पूज्यः। स यत्र वा, समीपे वा, सर्वथा बान्धवः; अन्यः न तव पृथिव्यां तुल्यः ज्ञायते। दानमानोपचारैः तं मित्रं कुरु; वैरं त्यक्त्वा सदा तव पार्श्वे अस्तु। सुग्रीवः विशालग्रीवः महात्मा, स तव परममित्रं मम मतम्; भ्रातृस्नेहम् आश्रित्य अन्यः मार्गः न अस्ति। यदि मम प्रियतमा इच्छसि, यदि मां हितकामिनीं मन्यसे, अनुरोधात् मम वचः कुरु। मम हितं वचनं शृणु, क्रोधं नानुगन्तव्यम्; त्वं समर्थः, हे कोसलराजसूनो, न च इन्द्रतेजसः सदृशेन सह विरोधः कर्तव्यः।” एवमुक्त्वा तारा हितं वचः वालिनं प्रोवाच; किन्तु स तस्याः वचः न प्रीतवान्, भाग्यवशात् तस्य विनाशसमयः आसीत्। एवं षोडशः सर्गः समाप्तः, कीष्किन्धाकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे।