सुग्रीवः, विशालकण्ठः वनमधिकं परितः निरीक्ष्य, वनवासे प्रमुदितः, तत्र महता रोषेण संवृत्तः। ततः सः घोरं निनादं मुक्त्वा, स्वसैन्येन परिवृतः, युद्धाय आह्वानं कृतवान्, यस्य निनादेन नभः विदीर्णमिव अभवत्। वायुवेगेन चलितमेघ इव घोरं नादयन्, सिंहगमनः, उदितार्कसमप्रभः, सः अग्रे प्रस्थितवान्। सः कर्मकुशलं रामं दृष्ट्वा, सुग्रीवः वचः उवाच—“इयं किष्किन्धा, सुवर्णद्वारैः शोभिता, वानरजालैः आवृता, प्राप्यते। वानरराजस्य वालिनः पुरी, पताकायन्त्रसमृद्धा, प्राप्ता। वीर, पूर्वं कृतं वधव्रतं त्वया सम्पादय।” पुनः सः अवदत्—“शिघ्रं तद्व्रतं सम्पादय, यथा कालयः आगतः।” एवं उक्ते सुग्रीवेण, धर्मात्मा राघवः प्रत्युवाच। रामः, रिपूनां विनाशकः, सुग्रीवम् इदं वचनम् उवाच—“एष गजसाह्वय इति प्रसिद्धः हारः, लक्ष्मणेन ते गले परिच्छिन्नः, लक्षणार्थं स्थापितः। एष गले हारः स्थापितः त्वया, वीर, त्वं अधिकं शोभसे हारगृथे गले। यथा सूर्यः नभसि तारागणैः परिवृतः भिन्नरूपः दृश्यते, तथा अद्य, वानर, वालिसम्भूतभीः तव शत्रुत्वं च—” “एकेन बाणेन युद्धे मम मोकष्ये, सुग्रीव, स शत्रुं दर्शय, यो भ्राता इव दृश्यते। यावत् वानरराजः वालिः मया निहतः वनधूलौ पतितः न स्यात्, यदि स मम दृष्टिपथे आगत्य जीवन् निवर्तते— तर्हि त्वया दोषात् मयि तत्क्षणमेव आरोपः कर्तव्यः; तव पुरतः सप्त शालवृक्षाः मम बाणेन विदारिताः। धर्मकामेन मया कदापि मिथ्यावाक्यं न उक्तं; प्रतिज्ञां पालयिष्यामि—संशयं त्यज।” “यथा इन्द्रः वर्षेण पक्तिक्षेत्रं करोति, तथा वालिप्रतिज्ञायाः कृते, सुवर्णहारधारिणः, अहम् अपि सम्पादयिष्यामि। सुग्रीव, तं शब्दं कुरु येन वानरः आगच्छेत्, यो विजयान्वितः पूर्वं त्वया प्रेरितः। वालिः युद्धकामुकः, विलम्बं विना आगमिष्यति; शत्रवः आहूताः इति श्रुत्वा, सः युद्धे न सहिष्यते।” एवं रामस्य वचः शृण्वन्, सुग्रीवः, स्वबलं विशेषतः स्त्रीषु विदित्वा, सुवर्णवर्णः, भीमं निनादं मुमोच; तेन शब्देन गावः भीताः, प्रभां त्यक्त्वा, पलायिताः। राजदोषपीडिताः इव स्त्रियः, पशवः शीघ्रं दुद्रुवुः, युद्धे भग्नाश्वाः इव; पक्षिणः भूमौ पतिताः, पुण्यं क्षीणमिव ग्रहाः। ततः मेघघोष इव गर्जनं कृत्वा, सूर्यपुत्रः, वीर्यप्रभाववर्धितः, वेगेन निनादं मुमोच, वातेन समुत्क्षिप्तनदीपतिः इव। एवं किष्किन्धाकाण्डे पञ्चदशः सर्गः आरभ्यते। तस्मिन्नन्तरे, किष्किन्धायां प्रासादे स्थितः वालिः, भ्रातुः सुग्रीवस्य घोरं निनादं श्रुत्वा, तं सहनं न शशाक। तस्य निनादस्य श्रवणेन, यः सर्वाणि भूतानि कम्पयामास, तस्य गौरवं त्वरया नष्टम्, महद् रोषः उत्पन्नः। वालिः, क्रोधगृहीतदेहः, सुवर्णसदृशप्रभः, सहसा मलिनः अभवत्, सविता इव कलुषितः। वालिः, दंष्ट्राभिः हस्तैः च, क्रोधाग्निसमदीप्तनेत्रः, पद्मिनीलोत्पलयुतह्रद इव विभाति। तं दुर्दान्तं शब्दं श्रुत्वा, वानरः भूमिं वेगेन पातयन् निर्गतः, भूमिं विदारयन् इव। तदा तारा, स्निग्धा सखी च, स्नेहात् वालिं आलिङ्ग्य, कम्पमाना, भयात्, हितार्थं वचनम् उवाच—“वीर, यः क्रोधः उत्पन्नः, सः नदीवेग इव, तम् निगृह्य, प्रभाते उत्तिष्ठ, यथा जीर्णमालां त्यजसि तथा त्यज। त्वं तेन सह प्रभाते युद्धं कुर्याः; न तव शत्रुसमूहः, न च तव दुर्बलता, वीर। त्वया शीघ्रं निर्गमनं न मम रोचते; कारणं शृणु, यः तव निग्रहः क्रियते।” “पूर्वं सः क्रोधात् त्वां युद्धाय आह्वयत्; त्वया निर्गत्य जितः, सः ताड्यमानः सर्वतः पलायितः। त्वया जितः, विशेषतः पीडितः च, सः पुनः प्रतिनिवृत्त्य युद्धाय आह्वयति इति मम संशयः जायते। यः गर्जनान्नादः च, यः चेष्टायाम् उत्साहः, तस्य हेतुः निःसंशयम् अस्ति। अहं न मन्ये सुग्रीवः एकाकी आगतः; सः कस्यचित् दृढसख्यं आश्रित्य, अतः गर्जति।” “स्वभावतः वानरः चतुरः बुद्धिमान् च; सुग्रीवः न कस्यचित् अपरिक्षितबलस्य सख्यं कुर्यात्। अङ्गदः, यः कुमारः, वनान्तं गतः; तेन गूढं यत् ज्ञातम्, तद् गुप्तचरैः निवेदितम्। अयोध्याधिपतेः द्वौ पुत्रौ, रामलक्ष्मणौ, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतौ, युद्धे अजय्यौ च, तत्र आगतौ। तौ दुर्गमौ, सुग्रीवस्य प्रियतमे कार्ये, तव भ्रातुः सख्ये, प्रसिद्धौ।” “रामः, रिपुसैन्यविनाशकः, युगान्ताग्निवत् उदितः, साधूनां शरणवृक्षः, आपन्नानां परमाश्रयः। दुःखितानां शरणं, कीर्तेः एकमात्रं पात्रम्, ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः, पितुराज्ञापालनरतः च सः।” एवं सर्गे, वाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, तदेतत् प्रवृत्तम्।