ततः परमधार्मिकः दीप्तिमान् राघवः, क्रोधेन महता समाविष्टः, शक्तिमन्तं मानवास्त्रं मरिचस्य उरसि समुत्सृज्य तं विव्याध। तेन परमास्त्रेण आहतः मरिचः, शतयोजनपरिमाणं दूरं सागरतरङ्गेषु प्रक्षिप्तः, मूर्च्छितः सन् तत्र चक्रवद् भ्रममाणः शरस्य शीतेन वेगेन पीडितः दृष्टः। तं तथा पतितं विलोक्य रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच—"पश्य लक्ष्मण! एष मानवास्त्रः, मनुना निर्मितः, एनं मोहयति, दूरं नयति, प्राणान् तु न हरति।" ततोऽहं अन्यानपि, यज्ञविघ्नकरान्, रुधिराशिनः, निर्दयांश्च राक्षसान् हनिष्यामि इति लक्ष्मणं प्रति स्वकौशलं दर्शयन्निव राघवः बलवदग्नेयास्त्रं समादत्त। तदस्त्रं सुभाहोः कुक्षौ समुत्सृज्य तं भूमौ पातितवान्। ततः श्रीमान् राघवः वायव्यास्त्रं गृहीत्वा शेषान् अपि राक्षसान् विनाशयामास, येन मुनयः परमं मुदम् अलभन्त। एवं सर्वान् यज्ञविघ्नकरान् राक्षसान् निहत्य, रघुवंशस्य वर्धनः तत्र मुनिभिः पूजितः, यथा पुरा विजितेन्द्रः इन्द्रः। यदा यज्ञः समप्तः, महर्षिः विश्वामित्रः पापरहितं दिशं दृष्ट्वा काकुत्स्थं इदं वचनम् अब्रवीत्—"महाबाहो! मम कार्यं समापितम्; त्वया गुरुवचनं पूर्णमुपपादितम्। महायशस्विन्! त्वया एष सिद्धाश्रमः पावितः।" इति रामं प्रशस्य, सः द्वाभ्यां राजपुत्राभ्यां सह सायं सन्ध्यां प्रति जगाम। एवं क्रमेण श्रीमद् वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र तं निशां समाप्य, कार्यसिद्धौ संतुष्टौ रामलक्ष्मणौ हर्षपूर्णौ तत्रैव ताम् रजनीम् उष्य। प्रातःकाले कृतस्नानौ कृतनित्यकर्मौ, विश्वामित्रं मुनिं सहान्यैः ऋषिभिः उपसस्मतुर्भिः। तं ज्वलन्तमिव तेजसा मुनिं अभिवाद्य, मधुरं ब्रुवन्तौ, उत्तमं वचनं प्राहतुर्द्वौ भ्रातरौ—"भगवन्! वयं तव पार्श्वे स्थितौ सेवकौ। किं कार्यं? आज्ञापय।" इति। एवमुक्त्वा, सर्वे मुनयः विश्वामित्रमुख्याः रामं प्राहुः—"नरश्रेष्ठ! मिथिलाधिपः जनकः धर्मिष्ठं महायज्ञं करिष्यति। तत्र गमिष्यामः। त्वमपि नः सह गन्तुम् अर्हसि; तत्र दिव्यं धनुः अद्भुतं द्रष्टुं त्वं योग्योऽसि। तत् धनुः देवैः पूर्वं सभा मध्ये दत्तम्; परमबलं, भीषणं, यज्ञे परमतेजस्वि च। न तद् देवाः, न गन्धर्वाः, न असुराः, न राक्षसाः, न मनुष्याः, कोऽपि तद् जिघृक्षुः सज्यं कर्तुं शक्तः। तस्य बलं परीक्षितुं नानाप्रभावशालिनः राजपुत्राः अपि तद् सज्यं कर्तुं न शेकुः। तत् धनुः महात्मनः मिथिलाधिपतेः; तत्र त्वं काकुत्स्थ! तद् धनुः यज्ञं च अद्भुतं द्रक्ष्यसि। तत् परमं धनुः यज्ञफलरूपेण मिथिलाधिपतिना, सर्वदैवतानां स्तुत्येन, प्राप्तम्। तत् धनुः राजगृहे पूज्यते, गन्धधूपैः अगुरुचूर्णैः च विविधैः सत्कृतम्।" एवमुक्त्वा, महर्षिः सर्वैः मुनिभिः काकुत्स्थेन च सह, वनवासिनः अनुज्ञाप्य, प्रस्थानाय उद्यतवान्। "युष्मान् सर्वान् नमस्कृत्य, सिद्धाश्रमात् सिद्धार्थः उत्तरे जन्ह्व्याः तटे हिमालयशिलानिकटे गमिष्यामि," इत्युक्त्वा, सः महातपाः कौशिकः, उत्तरदिशं प्रस्थितः। तस्य प्रस्थितस्य, वेदनिष्ठाः अनुयायिनः शतानां रथानाम् अन्तरं यावत् अन्वयुः। सिद्धाश्रमवासिनः मृगपक्षिणः अपि विश्वामित्रं महात्मानं तपस्विनं अन्वगच्छन्। किञ्चित् दूरे गत्वा, सायं समुपस्थिते, ऋषिसंघः पक्षिणः च निवृत्ताः। सूर्यास्ते स्नात्वा, हुतहविषां विधिं कृत्वा, विश्वामित्रं पुरस्कृत्य, अमेयतेजसः ऋषयः उपविविशुः। रामः अपि सौमित्रिणा सह, मुनीन् विधिवत् पूजयित्वा, विश्वामित्रस्य पुरतः उपविवेश। तत्र रामः, दीप्ततेजाः, उत्सुकः, विश्वामित्रं तपस्विनां श्रेष्ठं पप्रच्छ—"भगवन्, एष देशः कः? विविधविपुलवनेन शोभितः। इच्छामि श्रोतुम्—सत्यं ब्रूहि।" इति। रामस्य वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा मुनिः मुनिसंघमध्ये तस्य भूमेः सर्वमाख्यातुं प्रववृते—"अत्र कश्चित् महातपाः कुशो नाम आसीत्, ब्रह्मणः पुत्रः, व्रतानुग्रही, धर्मवित्, सत्पुरुषैः पूजितः। सः महात्मा, परमबलसम्पन्नः, विदर्भकन्यायाम् चत्वारः गुणवन्तः पुत्रान् उत्पादयामास। कुशाम्बः, कुशनाभः, असूर्तरजाः, वसु इति तेषां नामानि; सर्वे दीप्तिमन्तः, उत्साहवन्तः, क्षत्रधर्मपरायणाः। कुशः स्वपुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिनः संबोध्य उवाच—'पुत्राः! धर्मेण पालयत; धर्मपालनेन महत् पुण्यं प्राप्स्यथ।' पितुर्वचनं श्रुत्वा, तौ चत्वारः नरश्रेष्ठाः स्वस्वनगरीः स्थापयामासुः।