रामः सुग्रीवमिदं प्रत्युवाच—“अस्मिन्नेव क्षणे त्वं समरे वानरराजं वालिनं ममैकबाणहतेन भूमौ निपतन्तं निष्प्राणमवलोकयिष्यसि। किं तु त्वं स्वयमात्मनः कञ्चिद्विशेषलक्षणं स्थापय, वानरश्रेष्ठ, येन त्वां समरे प्रविशन्तं ज्ञास्यामि।” ततः रामः लक्ष्मणं प्रति—“एषा गजपुष्पी पर्वतशिखरे सम्यग्विकसिता, शुभलक्षणैः भूषिता। एतां महात्मनः सुग्रीवस्य ग्रीवायां स्थापय,” इति आज्ञापयत्। लक्ष्मणः तदा तां गजपुष्पीं पुष्पसमृद्धां पर्वतसानौ सम्यग्लुत्वा सुग्रीवस्य ग्रीवायां स्थापयामास। तेन शोभनया लता-विलम्बितया स ग्रीवाभरणेन भूषितः सायंप्रभे मेघः शरद्बलाकामध्ये इव विराजमानः बभूव। स शोभितरूपः, रामवचनमनुस्मरन्, रामेण सह निष्क्रम्य पुनः किष्किन्धां प्रतिजगाम। इदानीं श्रृणुत राघवस्य महात्मनः वाल्मीकीयरामायणे कीर्तितस्य किष्किन्धाकाण्डस्य त्रयोदशसर्गं। ऋष्यमूकात् धर्मात्मा लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता रामः सुग्रीवेण सह वालिप्रभावरक्षितां किष्किन्धां जगाम। रामः सुवर्णभूषितं महद् धनुः समुत्सृज्य, रविप्रभं युद्धयोग्यं शरं जग्राह। सुग्रीवः विस्तीर्णग्रीवः, महाबलश्च लक्ष्मणः, तं महात्मानं राघवं पुरतः प्रस्थितौ। तयोः पृष्ठतः वीरः हनुमान्, नलः, महाबलः नीलः, तथा तारा नाम वानरसेनापतिः ययौ। ते मार्गे पुष्पभारनम्रतरून्ददृशुः, निर्मलवारिणः नद्यः समुद्रं प्रति वहन्त्यः अपश्यन्। पर्वतान्तरेषु शिखराणि, गुहाः, रम्यकन्दराणि, लोहितशिखराणि च दृष्ट्वा, मनोहराणि सरांसि बिभ्रत्सु शुद्धवारि, बिदलितपद्मानि, कुमुदानि च, जलपूर्णानि विलोक्य, क्रौञ्चानां, सरसानां, हंसानां, वञ्जुलानां, जलकुक्कुटानां, चक्रवाकानां च शब्दैः प्रतिध्वनितानि अपश्यन्। तेषां मार्गे हरिणाः कोमलतृणमश्नन्तः निर्भयाः कानने विचरन्तः, तटाकेषु स्थिताः दृष्टाः। तत्रैव झषशत्रवः, श्वेतदन्तधारिणः, भीमाः, एकचरा, तीरेषु ताडयन्तः, महागजाः दृष्टाः। अपि च, पर्वतप्रमाणविपुला, धूलीधूसरिता वानराः, गजेन्द्रसदृशाः, चलच्चलितशिखराः, मदोन्मत्ताः दृष्टाः। ते अन्यानपि वनचरीन् प्राणिनः, गगनचारिणः पक्षिणश्च दृष्ट्वा, सर्वे सुग्रीवाज्ञया शीघ्रं प्रस्थिताः। मार्गे ददृशुः—“एष वृक्षवातिकायं दिवि मेघपिण्डवत् दृश्यते, विशालः, कदलीगुच्छैः परिवृतः। किमेतत्? ज्ञातुमिच्छामि, सखे, मम कौतूहलं जातं; त्वं मे संशयं निवर्तय।” एवं राघवस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः गच्छन् तस्मिन् महावने न किञ्चिदुवाच। ततः पुनः उवाच—“एषा विस्तीर्णा तपोवनशाला, श्रमहरा, उद्यानोपवनसमृद्धा, मधुरमूलफलवारिप्रचुरा। अत्र सप्तर्षयः निवसन्ति, सत्यम्, सततं शिरसा अधोवृत्ताः, सदा जलनिवासिनः। सप्तरात्रं वायुभक्षिणः, पर्वतानां निवासिनः, शतसंवत्सरात् देहैः स्वर्गमुत्तीर्य गताः। एषां तपसा एतदाश्रमपर्वतं वृक्षपर्वतपरिखया परिवृतं, सुरासुरेन्द्रैः अपि दुराधर्षम्। अत्र पक्षिणः अन्ये च वन्यजीवाः न प्रविशन्ति; मोहात् प्रविशन्ति ये, ते न पुनः प्रतिनिवर्तन्ते। अत्र भूषणानां शब्दः शृणोति, सुष्ठु स्पष्टः, वादित्रगीतध्वनिश्च, दिव्यगन्धः राघव। अत्रैव त्रेतायुगस्य होमाग्नयः प्रज्वलन्ति; एष धूमः दृश्यते, घनः, कपोतवर्णरक्तः, वृक्षशिखराणि आच्छाद्य स्थितः। एते वृक्षाः धूमाच्छादितशिखराः, वैडूर्यशिलानिकाशाः, मेघपटलैः संवृताः इव दृश्यन्ते। राघव, त्वं कृताञ्जलिः, लक्ष्मणेन सह, ध्यानयुक्तचित्तेन, तान् मुनिवरान् प्रणम। एतेषां निष्कलुषात्मनाम् ऋषीणां प्रणामं कृत्वा, कश्चिदपि अघं देहे न जायते। ततः रामः लक्ष्मणेन सह कृताञ्जलिः तान् महर्षीन् प्रणम्य, सुग्रीववानरैः सह, हृष्टचित्तः प्रस्थितः। ते सप्तर्ष्याश्रमात् दीर्घं मार्गं गत्वा, वालिवशाधीनां भीमां किष्किन्धां दृष्टवन्तः। ततो रामः, भ्राता, वानराश्च, शस्त्रपाणयः, दीप्तिमन्तः, इह पुनः किष्किन्धानगरीं, देवराजसूनोर्बलपालितां, रिपुविनाशाय जग्मुः। इदानीं श्रृणुत वाल्मीकीयरामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुर्दशसर्गः। ते सर्वे शीघ्रं वालिपुरीं किष्किन्धां गत्वा, वृक्षैः आत्मानं छादयित्वा, घनदारे स्थिता। तत्र सुग्रीवः, विस्तीर्णग्रीवः, वनप्रियः, सर्वतो वनं निरीक्ष्य, महत् कोपं जगाम। ततः स भीमं निनादं कृत्वा, स्वसैन्यपरिवृतः, नभः विदारयन्निव घोषं कृत्वा, समराय आह्वयत्।