तदा एव क्षणेन एव सुग्रीवः दुःखशोकसमन्वितेन स्वरें राघवं इदं सत्यं वक्तुम् अत्यावश्यकं प्रार्थयामास—"किं हेतोः त्वया वाली न हतः? अन्यथा अहम् अत्र न स्थास्ये।" एवमुक्ते महात्मनः सुग्रीवस्य रुदितस्वरेण, राघवः पुनः प्रत्युवाच। सः रामः स्नेहपूर्वकं सुग्रीवं सम्बोध्य उवाच—"शृणु मे वचनं, मित्र, कोपं त्यज; यः कारणं येन अहं बाणं न मुमोचं, तत् सम्प्रवक्ष्यामि। भूषणवेषवपुषि गमने च त्वं च वाली च समौ एव दृश्येथे। स्वररूपतेजसां दृष्ट्या वीर्यवाक्येषु च, हनुमन्, न किञ्चित् भेदं पश्यामि। तस्मात्, कपिवर, सादृश्यविमूढेन मया शत्रुनाशनं शीघ्रं बाणं न मुमोचं। सादृश्यात् उभयोः मूले विनाशनं भीतः, मरणान्तकं घोरं बाणं न सन्दधे। यदि त्वं, वीर, मम अज्ञानात् नष्टः स्याः, तदा मम प्रमादः बालिशत्वं च प्रकटितं स्यात्, कपिश्रेष्ठ। यः शरणागतस्य वधः, सः महापातकं चाश्चर्यकरं च; अहं, लक्ष्मणः, सीता च सुवर्णवर्णा—वयं सर्वे अत्र अरण्ये तव एव शरणं गताः। अतः, पुनः युद्धं कुरु, चिन्तां मा कृथाः, कपिश्रेष्ठ। अद्यैव त्वं पश्यसि—सङ्ग्रामे एकेन बाणेन निपातितं वालिनं भूमौ निःस्पन्दं शयानम्। त्वं स्वस्य चिह्नं स्थापय, कपिश्रेष्ठ, यथा युद्धे प्रविशन्तं त्वां अहं जानीयाम्। एषा गजपुष्पी शुभलक्षणा विकसिता, तां त्वं, लक्ष्मण, महात्मनः सुग्रीवस्य कण्ठे स्थापय। तदा लक्ष्मणः पर्वतशिखरे विकसन्तीं गजपुष्पीं समुद्धृत्य, पुष्पसमृद्धां तां कण्ठे तस्य स्थापितवान्। सा शोभनया लता कण्ठे बद्धा, सः मेघमालिनः शरद्गजः इव सायं बकैरलङ्कृतः बभौ। सः शोभितवपुः रामवचनेन प्रीतः, रामसहितः पुनः किष्किन्धां प्रति जगाम। शृणु अद्य वाल्मीकीयस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः। ऋश्यमूकात् धर्मात्मा लक्ष्मणज्येष्ठः सः रामः सुग्रीवसहितः किष्किन्धां प्रति जगाम, या वालिप्रतापरक्षिता आसीत्। रामः सुवर्णभूषितं महद् धनुः समुत्क्षिप्य, सूर्यसङ्काशान् युद्धयोग्यान् बाणान् आदत्तवान्। सुग्रीवः विस्तीर्णग्रीवः, महाबलश्च लक्ष्मणः तस्य महात्मनः राघवस्य पुरतः जग्मतुः। तयोः पृष्ठतः हनुमान् वीर्यवान्, नलः, महाबलः नीलः, तथा तारा कपिसत्तमः अनुययुः। ते पुष्पभारनम्रतरून्, निर्मलवारिणः नद्यः, समुद्रं प्रति वहन्त्यः ददृशुः। पर्वतान्तराणि, शिखराणि, कन्दराणि, गुहानि, शृङ्गाणि, रम्याणि च काननानि अपि अपश्यन्। मार्गे मार्गे तैः शुद्धवारिणि वैडूर्यसदृशे सरः, कुमुदोत्पलसमाकीर्णे, प्रसन्नाम्भसि सरांसि निरीक्षितानि। क्रौञ्चैः, सरसैः, हंसैः, वञ्जुलैः, जलकुक्कुटैः, चक्रवाकैः, अन्यैः पक्षिभिः शब्दितानि अपि अपश्यन्। हरिणाः सर्वत्र कोमलतृणशाखासु चरन्तः, निर्भयाः वनान्तरे, प्राङ्गणे स्थिताः अपि दृष्टाः। अपि च सरःशत्रवः, श्वेतदन्तधारिणः, प्रचण्डाः, एकचराः, तटान् ताडयन्तः, मत्तगजाः दृष्टाः। पर्वतशिखरकल्पाः धूलिसंवृताङ्गाः, गजसदृशा, मत्तवनराः अपि दृष्टाः। अन्यांश्च वनचरान्, आकाशचारीन् पक्षिणः दृष्ट्वा, ते सर्वे सुग्रीवस्याज्ञया शीघ्रं जग्मुः। एष वृक्षवाटिका आकाशे महाघनसङ्घातवद् दृश्यते, महती घनमाला इव, कदलीगुल्मसमावृता। किं एतत्? ज्ञातुमिच्छामि, मित्र; मम कौतूहलं जातम्। त्वं मे शङ्कां निवारयितुम् इच्छामि। एवं महात्मनः राघवस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः गच्छन् तं महावनं न व्याहृतवान्। ततः उवाच—"एषा, राघव, विशालाश्रमः, श्रमहरः, उपवनोपेतः, मधुरमूलफलवारिसम्पन्नः। अत्र सप्तर्षयः वसन्ति, नियमपरायणाः, ऊर्ध्वशिरसः, नित्यं जलाशयेषु शयाना। सप्तरात्रं वायुभक्षणाः, पर्वतेषु वसन्तः, शतसंवत्सरात् देहैः स्वर्गं गताः। तेषां तपसा एष आश्रमः वृक्षपरिखया परिवृतः, देवराक्षसैः सह इन्द्रेण अपि सुदुर्लभः। पक्षिणः अन्ये च वनचराः अत्र न प्रविशन्ति; मोहात् प्रविशन्तः न पुनः निवर्तन्ते। अत्र भूषणानां शब्दः, सुस्पष्टः, वादित्रगीतस्वनः, दिव्यगन्धश्च श्रूयते, हे राघव। अत्रैव त्रेतायुगस्य यज्ञाग्नयः दीप्यन्ते; अयं धूमः पिङ्गलपक्षवद् घनः, वृक्षाग्रेषु विततमिव दृश्यते। एते वृक्षाः धूमेन आच्छादिताग्राः, वैडूर्यशैलमिव मेघमालया संवृताः।" एवं ते, रामप्रमुखाः, सुग्रीवपुरस्कृताः, किष्किन्धां प्रति प्रस्थिताः, मार्गे मार्गे वनवैभवं पश्यन्तः, सप्तर्ष्याश्रमस्य महिमानं च श्रुत्वा, गच्छन्तः दृष्टवत्यः।