रामः लक्ष्मणेन सह आगच्छन्तं दृष्ट्वा, सुग्रीवः लज्जया शोकसन्तप्तचित्तः, भूमौ निरीक्ष्य दुःखितस्वरेण इदं वचनम् उवाच— “त्वया माम् आहूय, स्वबलं दर्शयित्वा, शत्रुं हत्वा, किम् इदानीं कृतम्? अद्य एव, राघव, त्वं सत्यम् आख्याहि—किमर्थं त्वया वाली न हतः? अन्यथा अहम् अत्र न स्थास्यामि।” एवं दुःखसङ्कुलवाणीं महात्मनः सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा, राघवः पुनरपि प्रत्युवाच— “शृणु, सुग्रीव, प्रियसख, कोपं त्यज; यथार्थं कारणं वक्ष्यामि यत् कारणं नाहं बाणं मुमोचम्। भूषणवेषवपुःप्रचारे, त्वं च वाली च समौ एव दृश्येथः। वाणीतेजस्समीक्षाविक्रमवाक्येषु अपि, हे कपि, न कोऽपि भेदः मया दृष्टः। तस्मात्, कपिश्रेष्ठ, सादृश्यात् मोहितः अहं शत्रुनाशनं शीघ्रं बाणं न मुमोचम्। त्वयोपमत्वात्, प्राणान्तकं भीषणं बाणं मोक्तुं मन्दं चकारम्, यथा उभयोः मूलं न हन्यादिति। यदि त्वं, वीर, मम अज्ञानात् नष्टः स्यात्, तर्हि मम बालिश्यता प्रमादश्च प्रकटितौ स्याताम्, कपिप्रभो। शरणागतवधः महापातकं, अद्भुतं च; अहम्, लक्ष्मणः, सीता च सुवर्णवर्णा—वयं सर्वे अत्र अरण्ये तव एव शरणम्; त्वं अस्माकं शरण्यः। अतः पुनः युद्धं कुरु, मा विषादं कुरु, कपिश्रेष्ठ। अद्यैव त्वं वालिनं रणाङ्गणे एकेन बाणेन निपातितं भूमौ निष्कम्पं पश्यसि। चिन्हं किञ्चिदात्मनः स्थापय, कपिपते, यथा त्वं युद्धे प्रविशन् मया ज्ञायसे। एषा गजपुष्पी सुमनः शोभिता शुभलक्षणैः, तां लक्ष्मणः महात्मनः सुग्रीवस्य ग्रीवायाम् स्थापयतु।” ततः लक्ष्मणः पर्वतशिखरस्थां पुष्पसमृद्धां गजपुष्पीं समुत्पाट्य, तस्य ग्रीवायाम् आरोपयत्। तया शोभया लतानुलेपनया ग्रीवाभरणेन, सः मेघमालिनः शरत्कालमेघ इव बकसंघान्तरितः बभौ। सः तेजस्वी, रामवचनमनुस्मरन्, तेन सह पुनः किष्किन्धां प्रति प्रतस्थे। शृणु, अधुना वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः कथ्यते। ऋष्यमूकात् धर्मात्मा लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता रामः सुग्रीवेण सह तस्य वालीबलसंरक्षितां किष्किन्धां जगाम। रामः सुवर्णभूषितं महद् धनुः समुत्सृज्य, भास्वन्तः सूर्यसंकाशान् युद्धयोग्यांश्च बाणान् जग्राह। सुग्रीवः विस्तीर्णग्रीवः, महाबलश्च लक्ष्मणः तस्य महात्मनः राघवस्य पुरतः अगच्छताम्। तयोः पृष्ठतः वीरः हनुमान्, नलः, महाबलः नीलः, तारा च कपिसेनापतिः तेजस्वी अनुययुः। ते पथि पुष्पभारनम्रतरून् अपश्यन्, शुद्धजलानदीः समुद्रगामिनीः च। पर्वतान्तराणि, शिखराणि, कन्दराणि, गुहाश्च, विशिष्टशृङ्गाणि रम्यकाननानि च दृष्टवन्तः। मार्गे बिभ्राजमानजलानि वैडूर्यसदृशानि, कुमुदकुमुदिनीविकसितानि, पूर्णपुष्कराणि, सरांसि अपश्यन्। बकशारसहंसवञ्जुलकारण्डवचक्रवाकादीनां पक्षिणां कलरवं श्रुतवन्तः। सर्वत्र मृगाः कोमलतृणाङ्कुरान् खादन्तः निर्भयम् अरण्ये विचरन्तः, प्रदेशेषु स्थिताश्च दृष्टाः। वनगजाः, सरसाम् रिपवः, श्वेतदन्तवन्तः, भीमाः, एकचराः, तटान् ताडयन्तः अपि दृष्टाः। मदोन्मत्ताः कपयः पर्वतशृङ्गसमाः, चलन्तः पर्वता इव, गजानिव, भूमिरजसा आवृताः अपि दृष्टाः। अन्यान् वनचारिणः प्राणिनः, विहङ्गांश्च नभोविहायमानान् दृष्ट्वा, सर्वे सुग्रीवाज्ञया शीघ्रं जग्मुः। तत्रैव रामः व्योम्नि महद् मेघसमूहसदृशं, प्लक्षसमूहनिविष्टं, बृहद्वनं दृष्ट्वा, “किमेतत्? ज्ञातुमिच्छामि, सखे; मम कौतूहलं जातम्; त्वम् एतत् कौतूहलं मम निवारय,” इति सखायं पप्रच्छ। तस्य महात्मनः राघवस्य वचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः गच्छन् तद्वनम् न व्याचष्ट। अथोक्तवान्, “एतत्, राघव, विशालम् आश्रमम्, श्रान्तिहरम्, उद्यानोपवनसमृद्धम्, मधुरमूलफलसुवर्णजलसम्पन्नम्। अत्र सप्तर्षयः वसन्ति, दृढव्रताः, शिरसा अधःशयिनः, नित्यं जलनिलयाः। सप्तरात्रं वायुभक्षाः, गिरिवासिनः, शतवर्षेण देहैः स्वर्गं गताः। तेषां तपसा एष आश्रमः वृक्षपर्वतपरिखया संवृतः, सुरासुरेन्द्रैः अपि दुर्गमः। पक्षिणः, अन्ये च वनचराः, एतत् स्थानं वर्जयन्ति; मोहात् प्रविशन्तः पुनः न निवर्तन्ते। अत्र भूषणध्वनयः शृयन्ते, स्पष्टाः, वाद्यगीतनिनादाश्च, दिव्यगन्धश्च प्रवाहति, राघव।” एवं ते सर्वे, रामप्रमुखाः, सुग्रीवस्य नेतृत्वे, किष्किन्धां गच्छन्तः, मार्गे दिव्यवनमाश्रमं च दृष्टवन्तः।