ततः वाल्याः सुग्रीवस्य च घोरः समरः समुत्पन्नः, यः नभसि महतीं कलहध्वनिं जनयन् बुधाङ्गारकयोः संप्रयोग इव भीषणः बभूव। तौ भ्रातरौ कोपसंरक्तौ, परस्परं वज्रसारभुजपाणिभिः ताडनपट्टसंपातैः समाहतः, युद्धे समन्यून् अभवताम्। रामः धनुः समासज्ज्य, तयोः वीरयोः सम्यक् निरीक्षणं चकार; तौ च देवेषु अश्विनौ इव समरूपौ आस्ताम्। न तु राघवः सुग्रीवम् वालिं च विशेषयितुं शक्नोति स्म, तस्मात् स प्राणहरं बाणं मुमोचुं न निश्चितवान्। तत्र सुग्रीवः वालिना पराजितः, रामस्य सहाय्यं द्रष्टुं न अशक्नुवन्, ऋश्यमूकं प्रति पलायितवान्। स शरमणः, रक्तसिक्ततनुः, प्रहारैः विक्षतः, क्रुद्धेन वालिना अनुयतः, महद् वनं विवेश। सुग्रीवम् वनं प्रविशन्तं दृष्ट्वा, वालिः शापभयात् 'मुक्तोऽसि' इति उवाच, ततः स्वबलं दर्शयन् निवृत्तः। राघवः लक्ष्मणेन हनुमता च सह तत्रैव वनं यत्र सुग्रीवो वानरः गतः, अगच्छत्। रामं लक्ष्मणं च आगतम् दृष्ट्वा, सुग्रीवः लज्जितः शोकसन्तप्तः भूमौ निरीक्ष्य इदं वचनम् अब्रवीत्— 'मां आहूय, वीर्यं दर्शयित्वा, रिपुं हत्वा, किम् अद्य कृतम्? एतस्मिन्नेव क्षणे, सत्यम् आख्याहि राघव, किमर्थं त्वया वालिः न हतः? अन्यथा अहम् अत्र न स्थास्यामि।' एवं दुःखार्तस्वरेण महात्मना सुग्रीवेण उक्ते, राघवः पुनरुवाच— 'शृणु सुग्रीव प्रियसख, कोपं जहि; यत् हेतुना अहम् एषः बाणं न मुमोचं, तत् ते स्पष्टयिष्यामि। आभरणवेषसंस्थानगत्योः त्वं च वालि च तुल्यौ। स्वरे तेजसि दृष्टौ विक्रमे वाक्ये च, हे वानर, न किञ्चिद् विशेषं पश्यामि। तस्मात् त्वद्रूपविभ्रमात् शत्रुनाशनं शीघ्रं बाणं न मुमोचम्। त्वद्रूपसम्यक् हेतोः, प्राणहरं घोरं बाणं मुमोचुं न निश्चितवान्, यतो न उभयोः मूलं हन्यादिति। यदि त्वं प्रमादात् मया हतः स्याः, तदा मम बाल्यं मूढता च प्रकाशिता स्यात्, हे वानरेश्वर। शरणागतस्य वधः महापातकं, अद्भुतं पापं च; वयं लक्ष्मणः सीता च त्वयि अस्मिन्वने शरणागताः। तस्मात् पुनः युद्धं कुरु, चिन्तां मा कृथाः, वानर। अद्यैव त्वं वालिनं युद्धे एकबाणेन निहतम् भूमौ शयानं द्रक्ष्यसि। चिह्नं त्वं स्थापय, वानराधिप, येन त्वां युद्धे प्रविशन्तं अहम् अवगच्छेयम्। एषा गजपुष्पी सुमनसः, शुभलक्षणा, त्वया ग्रहीतव्या; लक्ष्मणः तां सुग्रीवस्य कण्ठे स्थापयतु।' ततः लक्ष्मणः पर्वतशिखरे विकसितां गजपुष्पीं सुमनः समुल्लसन्तीं च समुत्पाट्य, महात्मनः सुग्रीवस्य कण्ठे समर्पितवान्। तेन शोभनया लतया कण्ठे बद्धया, स सन्ध्यायां बर्हिणां मध्ये मेघ इव शोभमानः। स तया विभूषितरूपः, रामवचनं शृण्वन्, रामेण सह पुनः किष्किन्धां प्रति जगाम। ऋष्यमूकात् स धर्मात्मा लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता सुग्रीवेण सह किष्किन्धां वालिप्रतापसंरक्षिता अगच्छत्। रामः सुवर्णभूषितं महद्दनुः समुत्सृज्य, सूर्यसङ्काशान् युद्धाय योग्यांश्च बाणान् आदत्त। सुग्रीवः विशालग्रीवः, महाबलश्च लक्ष्मणः, तस्य महात्मनः राघवस्य पुरतः अगच्छताम्। तयोः पृष्ठतः वीर्यवान् हनुमान्, नलः, बलवान् नीलः, तारश्च वानरसैन्यपतीः अन्वयुः। ते पुष्पभारनम्रतरून्, निर्मलसलिलानदीः समुद्राभिमुखगामिनीश्च ददृशुः। पर्वतान्तराणि, शिखराणि, गुहाः, रम्यश्च गिरिप्रदेशाः अपि दृष्टाः। मार्गे तैः शुद्धसलिलानि वैडूर्यसदृशानि सरांसि, कुमुदकुमुद्वन्ति, पद्मोत्पलशोभितानि च दृष्टानि। तत्र बककाकसारसहंसवञ्जुलकारण्डवचक्रवाकशब्दैः सरांसि निनादितानि। सर्वत्र मृगाः तृणाङ्कुराणि चरन्तः, निर्भयाः वनं विचरन्तः, विस्तीर्णेषु स्थलेषु स्थिताः दृष्टाः। दन्तधवलदंष्ट्राः, भीमाः, एकचारीणः, तटाकशत्रवः, वने गजाः अपि दृष्टाः। पर्वतशिखरप्रतिमाः, धूलिसंवृताङ्गाः, मदोन्मत्तवानराः, गजसदृशगात्राः अपि दृष्टाः। अन्यांश्च वनचरान् प्राणिनः, विहङ्गांश्च आकाशगतान् निरीक्ष्य, सर्वे सुग्रीवाज्ञया शीघ्रं जग्मुः। इदानीं शृणु पावनस्य वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डस्य त्रयोदशं सर्गम्। एष वृक्षवाटिका नभसि महन्मेघमिव दृश्यते, महती मेघसमूहवद्, कदलीगुल्मैः परिवृता।