यदा सुग्रीवस्य भ्राता महान् बलवान् वाली तस्य गर्जनं श्रुत्वा, कोपाविष्टः सन् तीव्रं विक्रम्य, पश्चिमदिग्गतः सूर्य इव उदितः, वेगात् निर्जगाम। ततः वालिनः सुग्रीवस्य च मध्ये घोरः संग्रामः अभवत्, आकाशे बुधाङ्गारकयोः संग्राम इव भीषणः। तौ भ्रातरौ कोपेन अभिभूतौ, कराभिः प्रहारैः, मुष्टिभिः वज्रसमानैः, परस्परं सम्युद्ध्यते स्म। रामः धनुष्मान्, तयोः वीरयोः दृष्टिं संस्थाप्य, तौ देवयोः अश्विनौ इव तुल्यौ पश्यन्, युद्धं निरीक्ष्यति स्म। राघवः सुग्रीव-वालिनोः मध्ये भेदं न प्राप्नोत्, तस्मात् प्राणघ्नं शरं मोक्तुं न निर्णीतवान्। तस्मिन्नेव काले, सुग्रीवः वालिना पराजितः, रामस्य साहाय्यं न दृष्ट्वा, ऋष्यमूकं प्रति पलायितः। सुग्रीवः श्रमितः, रक्तसिक्तशरीरः, प्रहारैः विद्धः, वालिना कोपात् अनुगतः, महान् वनं प्रविष्टवान्। सुग्रीवम् वनं प्रविशन्तम् दृष्ट्वा, वाली शापभीतः 'मुक्तोऽसि' इति घोषयन्, बलवान् सन् निवर्तितः। ततो राघवः भ्राता लक्ष्मणेन तथा हनुमता सह, तस्मिन् वने यत्र सुग्रीवः गतः, तत्र जगाम। रामं लक्ष्मणं च आगतम् दृष्ट्वा, सुग्रीवः लज्जितः, विषण्णः, भूमिं निरीक्ष्य, इदं वचनं उवाच। 'माम् आह्वाय, वीर्यं दर्शयित्वा, शत्रुम् हत्वा, किं कृतं त्वया? एतस्मिन्नेव क्षणे, सत्यम् वद राघवः, किमर्थं वालिनं न हत्वा? अन्यथा अहम् इह न स्थास्यामि।' सुग्रीवः महात्मा शोकदुःखसंपन्नया वाचा एवं उक्तवान्, राघवः पुनः प्रत्युवाच। 'सुग्रीव, शृणु मित्र, क्रोधं त्यज; यत् कारणं शरं न मुमोचं, तत् विस्तरं वक्ष्यामि। भूषणवेषवपुषि गत्यां च, त्वं च वाली च, समानौ। स्वरप्रभादृष्टिवीर्यवाक्येषु, द्वयोः भेदं न पश्यामि। तस्मात्, त्वद्विशेषज्ञानाभावे, शत्रुनाशनं शरं न मुमोचम्।' 'तुल्यत्वात्, प्राणान्तकं शरं मोक्तुं चिच्छं, तद्विधाने उभयोः मूलं न नश्येत् इति चिन्तयन्। यदि त्वं वीरः मम अज्ञानात् नष्टः अभवः, तर्हि मम बालिशता मूढता च प्रकाशिता स्यात्, कपिश्रेष्ठ। यः शरणं दत्तः, तं हन्तुं महापापम्; अहं, लक्ष्मणः, सीता च सुवर्णवर्णा, सर्वे वने तव शरणम्। अतः, पुनः युद्धं कुरु, चिंता न कुरु कपि।' 'इदानीं त्वं वालिनं युद्धे एकेन शरेण निहतम् भूमौ शयानं द्रक्ष्यसि। चिन्हं स्थापय, कपिश्रेष्ठ, यथा त्वं युद्धे प्रविशन्तं ज्ञास्यामि। एष पुष्पितः गजपुष्पी पुष्पः शुभलक्षणैः युक्तः, लक्ष्मणः महात्मनः सुग्रीवस्य ग्रीवायां स्थापयतु।' ततः लक्ष्मणः पर्वतशिखरे पुष्पितं गजपुष्पी पुष्पं च्छित्वा, सुग्रीवस्य ग्रीवायां स्थापयामास। तेन शोभनवृक्षलतया भूषितः, सायं सारसैः युक्तः, मेघः इव शोभितः। सः रूपेण दीप्तः, रामवचनं मनसि स्थापयन्, रामेण सह पुनः किष्किन्धां प्रत्यगच्छत्। शृणु अधुना त्रीदशसर्गः श्रीमत् वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धा-काण्डे। ऋष्यमूकात् धर्मात्मा लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता सुग्रीवेन सह किष्किन्धां जगाम, या वालिनः वीर्येण रक्षितम्। रामः सुवर्णमण्डितं महद्धनुः उत्तोल्य, सूर्यसदृशान् युद्धाय योग्यांश्च शरान् आदत्त। सुग्रीवः विस्तीर्णग्रीवः, बलवान् लक्ष्मणः च, तं महात्मानं राघवम् अग्रे जग्मतुः। पृष्ठतः वीरः हनुमान्, नलः, बलवान् नीलः, तथा तारा कपिसेनापतिः, तान् अनुगच्छन्। ते पुष्पभारैः लता वृक्षान्, निर्मलजलनद्यः समुद्राभिमुखाः, अपश्यन्। पर्वतानां कन्दराणि, शिखराणि, गुहाः, रम्याणि शिखराणि, मनोहराणि वनानि च अपश्यन्। मार्गे बृह्मणमणिसदृशैः निर्मलजलैः सरांसि, कलिकाविकसितैः पद्मैः, जलपूर्णानि च अपश्यन्। सारसैः, हंसैः, वञ्जुलैः, जलकुक्कुटैः, चक्रवाकैः, अन्यैः पक्षिभिः निनादितानि अपश्यन्। मृगाः सर्वत्र कोमलतृणानि चरन्तः, निर्भयः वनम् विचरन्तः, स्थले स्थिताः च अपश्यन्। ते सरांसि शत्रवः, श्वेतदन्तैः भूषितान्, भीषाण्, एकाकी भ्रमन्तः, तटानि ताडयन्तः, वनगजाः अपश्यन्। मदोन्मत्ताः कपयः, पर्वतशिखरसमाः, गजोपमाः, भूमिधूलिसंवृताः, चलन्तः पर्वताः इव अपश्यन्। अन्यान् वनवासिनः जीवजन्तून्, आकाशे पक्षिणः, अपश्यन्; सर्वे सुग्रीवस्य आज्ञया शीघ्रं जग्मुः।