रामबाणवेगेन सप्त सलवृक्षाः विदारिताः दृष्ट्वा स कपिश्रेष्ठः अतिविस्मयं प्राप्तः। तदनन्तरं हृष्टः सुग्रीवः, भूषणैः कम्पमानैः, भूमौ पतितः शिरसा नमस्कृत्य राघवम् अञ्जलिं कृत्वा स्थितः। तस्य कर्मणा प्रहृष्टः स सुग्रीवः धर्मज्ञं सर्वास्त्रविदां श्रेष्ठं तत्र स्थितं रामं प्रति हर्षेण इदं वचनम् अब्रवीत्—"नरश्रेष्ठ! त्वं स्वबाणैः सर्वान् अपि देवान् सह इन्द्रेण जेतुं समर्थः; किं पुनर् वानरराजं वालिनम्, भगवन्? यः ककुत्स्थ, येन सप्त महान्तः सलवृक्षाः गिरिश्च, भूमिश्च एकबाणेन विदारिताः—कः त्वां युद्धे प्रत्युत्थातुं शक्नुयात्? अद्य दुःखं मम नष्टम्, परमं हर्षं प्राप्तवान्, त्वां मित्ररूपेण प्राप्त्वा, यः महेन्द्रवरुणयोः तुल्यः। अद्यैव, ककुत्स्थ, प्रिये मित्रार्थे, तं भ्रातृरूपेण स्थितं रिपुं वालिनं हन्याः। अञ्जलिं कृत्वा त्वां याचे।" ततः रामः—"शिघ्रं गच्छामः किष्किन्धाम्; त्वं पुरतः गच्छ। गत्वा सुग्रीववालिनौ भ्रातृगन्धिनौ आह्वय," इति उक्त्वा तस्मात् सर्वे शीघ्रं किष्किन्धां वालिपुरीम् अगच्छन्, वृक्षैः आत्मानं गुह्य कृत्वा घनदुर्गमे वने स्थिताः। तत्र सुग्रीवः वालिसमागमाय घोरं शब्दं मुमोच, वेगेन च बलवता शब्देन नभः विदार्य। तस्य भ्रातुः शब्दं श्रुत्वा बलवान् कोपसंरक्तः वाली वेगेन निर्जगाम, स इव सविताः पश्चिमात् पर्वतात् उदयन्। तत्र तयोः वालिसुग्रीवयोः भीमं युद्धम् अभवत्, यथा गगने बुधाङ्गारकयोः घोरसंघर्षः। तौ क्रोधसंरक्तौ भ्रातरौ, ताडनपाणिप्रहारैः वज्रसन्निभैः मुष्टिभिः परस्परं ताडयन्तौ, युद्धे स्थितौ। रामः धनुर् गृहीत्वा तौ उभौ सम्यक् निरीक्षन् स्थितः; तौ वीर्यसम्पन्नौ अश्विनौ इव समौ। राघवः तयोः मध्ये कोऽपि भेदं न ज्ञात्वा प्राणहरं बाणं मुमोचुम् इच्छन् नाभवत्। तत्र सुग्रीवः वालिना पराजितः, राघवं न दृष्ट्वा, पलायमानः ऋश्यमूकं प्रति ययौ। स श्रान्तः, रक्तसिक्तदेहः, प्रहारैः विक्षतः, क्रुद्धेन वालिना अनुगतः महद्वनम् प्रविवेश। सुग्रीवं वनं प्रविशन्तं दृष्ट्वा, वालिः शापभीतः—"मुक्तः असि" इति उक्त्वा, बलवान् सन् निवृत्तः। राघवः लक्ष्मणेन हनुमता च सह तस्मिन्नेव वने यत्र स कपिश्रेष्ठः सुग्रीवः गतः, तत्र गतः। रामं लक्ष्मणं च आगतम् आलोक्य, लज्जितः शोकसन्तप्तः सुग्रीवः, भूमिं निरीक्षन्, इदं वचनम् अब्रवीत्—"माम् आहूय, वीर्यं दर्शयित्वा, रिपुं हत्वा, किम् इदानीं कृतम्? अस्मिन्नेव क्षणे, सत्यं ब्रूहि राघव—किमर्थं वालिनं न हतः? अन्यथा अहं अत्र न स्थास्यामि।" एवं दुःखशोकसम्भिन्नया वाचा महात्मा सुग्रीवः उक्तवान्; तस्मै राघवः प्रत्युवाच—"सुग्रीव, शृणु, प्रियसख, क्रोधं त्यज; यत्कारणं न बाणं मुमोचं, तत् प्रवक्ष्यामि। भूषणे वाससि रूपे गमने च त्वं च वालिश्च समौ। वाणी, प्रभा, दृष्टिः, विक्रमः, भाषणं च—एतेषु अपि भेदं न पश्यामि। तस्मात्, कपिश्रेष्ठ, समत्वमोहितः अहं शत्रूनाशनं बाणं न मुमोचम्। तव सदृशत्वात्, प्राणहरं बाणं मुमोचुम् इच्छन् नाभवं, न च मूलं उभयोः छेत्तुम् इच्छामि। यदि त्वं प्रमादात् हतः स्याः, मम बालिशता प्रकटिता स्यात्, कपिप्रभो। शरणागतस्य वधः महापापः; अहं लक्ष्मणः सीता च सर्वे तव शरण्याः। पुनः युद्धं कुरु, न च चिन्तां कुरु, कपिश्रेष्ठ। अद्यैव त्वं वालिनं युद्धे एकेन बाणेन पतितं पश्यसि।" "स्वयं चिह्नं स्थापय, कपिश्रेष्ठ, यथा त्वां युद्धे प्रविशन्तं ज्ञास्यामि। एषा गजपुष्पी पुष्पवती शुभलक्षणा लता, लक्ष्मण, महात्मनः सुग्रीवस्य गले स्थापय।" इति रामवचनेन लक्ष्मणः पर्वतशृङ्गे पुष्पितां गजपुष्पीं च्छित्वा सुग्रीवस्य गले स्थापयामास। स लतया गले बद्धया शोभमानः संध्याकाले शारदी मेघ इव बभौ। स दीप्तरूपः, रामवाक्यं श्रोतुम् उद्यतः, पुनः रामेण सह किष्किन्धाम् अगच्छत्। एवमिदं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयोदशः सर्गः आरभ्यते। ऋश्यमूकात् धर्मात्मा लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता सुग्रीवेण सह किष्किन्धाम् अगच्छत्, या वालिप्रतापेन रक्षिता आसीत्। रामः सुवर्णाभरणधनुः समुत्क्षिप्य, सूर्यसङ्काशान् युद्धयोग्यान् बाणान् आदत्त।