क्षणेन तु तद् वेगवत्त्वं बाणः, सालवृक्षान् विदार्य, पुनः तस्मिन्नेव तोरणे प्रविवेश। सप्त सालवृक्षाः रामबाणवेगेन विदीर्णाः दृष्ट्वा, स वानरश्रेष्ठः परमाश्चर्येण समाक्रान्तः। हर्षवशात् स सुग्रीवः, भूषणैः स्रंसमानैः, भूमौ पतितः, शीर्ष्णा नमित्वा, अञ्जलिं कृत्वा राघवम् उपससाद। तस्य कर्मणा प्रमुदितः सः, धर्मज्ञं सर्वास्त्रविदां वरं रामं वीर्यवन्तं प्रीत्या वचः उवाच— "नरश्रेष्ठ! त्वमेव हि समरे सर्वान् देवान् सह शक्रेण अपि बाणैः जेतुम् समर्थः; किं पुनः वालिनम्, भगवन्? येन, ककुत्स्थवंशज, सप्त महांसि सालवृक्षाः, पर्वतः च, पृथिवी च एकेन बाणेन विदीर्णाः—कः समरे तव पुरतः स्थितुं शक्नुयात्? अद्य दुःखं मम नष्टम्, परमं चानन्दं प्राप्तवान् अस्मि, त्वां मित्ररूपेण समप्राप्तम्, महेन्द्रवरुणयोः समम्। अद्यैव, ककुत्स्थ, प्रियसखस्य हेतोः, तम् रिपुं भ्रातृवेषधारिणम् वालिनम् हन्याः। अञ्जलिं कृत्वा त्वां याचे।" ततः रामः उवाच—"शीघ्रं गच्छामः किष्किन्धाम्; त्वं पूर्वं गच्छ। तत्र प्राप्ते सति, सुग्रीववालिनौ भ्रातृगन्धिनौ आह्वयस्व।" सर्वे तु शीघ्रं किष्किन्धां वालिपुरीं जग्मुः, वृक्षैः आत्मानं छाद्य, तस्यां घनवनान्तरे स्थिताः। ततः सुग्रीवः वालिनम् आह्वयितुम्, भीमं रवं बलवत् नदित्वा, व्योम्नि वेगेन नादेन च व्योम विदारयन् उच्चैः ननाद। भ्रातुः तम् रवम् श्रुत्वा, बलवान् वालिः कोपसंरक्तः, प्रचण्डवेगेन निर्जगाम, पश्चिमदिग्देशात् उदितसूर्य इव। ततः तयोः वालिसुग्रीवयोः मध्ये घोरः संग्रामः अभवत्, यथा आकाशे बुधाङ्गारकयोः भीषणः समरः। तत्र तौ भ्रातरौ, वज्रसन्निभपाणिभिः ताडनैः, तलैः, बाहुभिः च, कोपसंरक्तौ समरे अन्योन्यं व्याघ्रवत् प्राहरताम्। रामः धनुष्पाणिः, तौ वीरौ सम्यक् निरीक्ष्य, तौ देवयोः अश्विनौ इव समानौ दृष्ट्वा, विमृश्य तस्थौ। राघवः तयोः मध्ये सुग्रीववालिनोः भेदं न ज्ञात्वा, तत्र प्राणहरं बाणं मोक्तुम् न निश्चितवान्। एतेन कालेन सुग्रीवः वालिना पराजितः, राघवस्य सहायतां न दृष्ट्वा, ऋष्यमूकं प्रति पलायितः। स क्लान्तः, रक्तसिक्ततनुः, ताडनैः विक्षतः, क्रुद्धेन वालिना अनुद्यमानः, तस्मिन्महावने प्रविवेश। सुग्रीवम् वनं प्रविशन्तम् दृष्ट्वा, वालिः शापभीतः, "मुक्तोऽसि" इति उक्त्वा, स्वशक्त्या निवृत्तः। ततः राघवः लक्ष्मणेन हनूमता च सहितः, तस्मिन्नेव वने यत्र सुग्रीवः गतः तत्र अगच्छत्। रामलक्ष्मणौ आगच्छन्तौ दृष्ट्वा, लज्जितः, शोकाकुलः सुग्रीवः, भूमौ निरीक्ष्य, इदं वचनम् उवाच—"माम् आहूय, तेजः दर्शयित्वा, रिपुं हत्वा, किं कृतम् इदानीम्? किमर्थं त्वं वालिनं न जघानाः? सत्यं वक्तव्यम्, राघव; अन्यथा अहम् अत्र न स्थास्ये।" एवं दुःखसंतप्तः सुग्रीवः उवाच, तदा राघवः पुनः प्रत्युवाच—"शृणु, सखे, कारणम्; कोपं त्यज। नाहं बाणं मोक्तुम् अयुक्तं मन्यमानः। भूषणवेषेण, आकारेण, गत्याऽपि, त्वं च वालिश्च तुल्यौ। वाणी, प्रभा, दृष्टिः, वीर्यं, भाषणं च—मम न कोऽपि भेदः दृश्यते। अतः, वानरश्रेष्ठ, सादृश्यविमूढः, रिपुघ्नं बाणं न मुमोचम्। तव सादृश्यात्, प्राणहरं बाणं मोक्तुं नाश्रौषम्, यतः उभयोः मूलं हन्यादिति। यदि त्वं मम अज्ञानात् हतः स्याः, तर्हि मम मूढता बालिशत्वं च प्रकटितम्। शरणागतवधः महापातकं, अद्भुतं च; वयं त्रयः—अहं, लक्ष्मणः, सीता—त्वदधीनाः अस्मः। अतः पुनः युद्धं कुरु, चिन्ता मा कृथा, वानर। अद्यैव त्वं समरे वालिनम्, एकेन बाणेन निपातितम्, भूमौ शयानम् द्रक्ष्यसि। स्वस्य परिचयार्थम्, वानराधिप, चिह्नं स्थापय; यथा त्वां युद्धे प्रविशन्तं ज्ञास्यामि। एषा गजपुष्पी सुमनसि शोभना, शुभलक्षणा, लक्ष्मणेन, महात्मनः सुग्रीवस्य ग्रीवायाम् स्थाप्यताम्।" ततः लक्ष्मणः, पर्वतशिखरे विकसन्तीं गजपुष्पीं समुत्पाट्य, सुमनः पुष्पसमृद्धां, तस्य ग्रीवायाम् स्थापितवान्। सा शोभना लता ग्रीवायाम् बद्धा, स मेघ इव संध्याकाले बकैरलंकृतः सुग्रीवः बभौ। रूपेण दीप्तः, रामवाक्यनिष्ठः, स रामेण सह पुनः किष्किन्धां प्रतस्थे। शृणु इदानीं त्रयोदशस्सर्गः श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे किष्किन्धाकाण्डे। ऋष्यमूकात् धर्मात्मा लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता सुग्रीवेण सह वालिवीर्यरक्षितां किष्किन्धाम् अगच्छत्।