अद्यैव सीमा, श्वस्तु यदि पुनः तं वानरं पश्यामि, स सहस्रवर्षाणि पर्वतः भविष्यति — इति मुनिना उक्तं श्रुत्वा वानराः तस्मात् वनात् निर्गताः। तान् दृष्ट्वा वाली अपृच्छत् — किं भवद्भिः सर्वैः मातङ्गवननिवासिभिः मम समीपं समागतं? कुशलं वा वनवासिनां? तदा सर्वे वानराः सुवर्णमालाभूषितं वालिनं शापहेतुम् अखिलं निवेदयामासुः। वानरस्य तद्वचनं श्रुत्वा वाली महर्षिं समीपमुपेत्य कृताञ्जलिः प्रार्थयामास। महर्षिः तं तु नावलोक्य स्वाश्रमं प्रविवेश; वाली शापभारभीतः सन्तप्तचित्तः बभूव। तस्मात् शापभीतान्न वानरः महद् ऋष्यमूकं पर्वतं प्रविष्टुम् इच्छति, नापि तं द्रष्टुम्, हे राजन्। वालिनः प्रवेशनासामर्थ्यं ज्ञात्वा, हे राम, अहं मन्त्रिभिः सह महद् वनं निरभयं विचरामि। एष काञ्चनप्रभः अस्थिपुञ्जः दुन्दुभेः, पर्वतशिखरसमः, वालिनः बलात् निपातितः। इमे च सप्त महान्तः सालवृक्षाः, विस्तीर्णशाखाः, येषां पत्त्रं एकं वाली स्वबलात् कम्पयितुम् अर्हति। एवं ते वालिनः अप्रतिमं बलं दर्शितं, कथं त्वं तं रणाङ्गणे हन्तुम् अर्हसि, हे राजन्? एतद् श्रुत्वा लक्ष्मणः हसित्वा सुग्रीवम् उवाच — किं कृत्ये निष्ठिते त्वं वालिनः निधनं विश्वसि? तदा सुग्रीवः प्रत्युवाच — एते सप्त सालवृक्षाः, वालिना एकैकशः न केवलं एकवारं विदारिताः। रामः एकेनैव बाणेन एतान् विदारयिष्यति; रामस्य वीर्यं दृष्ट्वा वालिनः वधः मया विश्वास्यः। लक्ष्मण, वाली एकेनैव पादेन हतगवयस्य अस्थिपुञ्जं द्विशता धनुष्मता प्रक्षिप्तवान्। एवं उक्त्वा, सुग्रीवः रक्तलोचनः क्षणं रामं चिन्तयित्वा पुनः तं संबोधितवान्। वाली वीरः, स्ववीर्येण गर्वितः, बलेन कीर्तिमान्, रणशौर्ये च प्रसिद्धः; स महावानरः संग्रामे अजितः। देवैरपि तस्य कर्माणि दुष्कराणि; तान्यालोच्य अहं भीतः ऋष्यमूकं पलायितः। तं दुर्जयं, दुष्प्राप्यं, क्रुद्धं वानराधिपतिं चिन्तयन्, अहं ऋष्यमूकं न जहाति, हे त्वम्। सशङ्कः, सत्रस्तः, अहं हनूमत्प्रमुखैः भक्तमन्त्रिभिः सह महद् वनं विचरामि। मित्रं प्रशंसनीयम् अधिगम्य, त्वयि, नरशार्दूल, हिमालयमिव, विश्वसिमि। किन्तु, मम बलवान्, दुष्टः भ्राता येन मे बलं ज्ञातम्; तव तु रणशौर्यं, राघव, न दृष्टम्। नाहं त्वां समं मन्ये, नापमानं करोमि, नापि त्वां भीतः; किन्तु तस्य भयंकरकर्मभिः अहं त्रस्तः। राघव, तव वचनं, साहसं, रूपं च प्रमाणम्; यथा अग्निः धूमेण गूढः, तथा महाशक्तेः सूचनं कृतम्। एवं सुग्रीवस्य वाक्यं श्रुत्वा, रामः स्मितपूर्वं वानरं प्रत्युवाच — यदि त्वं न विश्वसि अस्माकं वीर्ये, वानर, अहं संग्रामे ते विश्वसनीयं प्रमाणं करिष्यामि। एवं सुग्रीवाय उक्त्वा, राघवः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, तं सान्त्वयित्वा अङ्घ्रिणा क्रीडया दुन्दुभेः शरीरं स्पृष्टवान्। महाबाहुः रामः, तन्निर्मांसं दुन्दुभेः काष्ठसदृशं शरीरं, अङ्घ्रिणा उत्थाप्य, दश योजनानि दूरं प्रक्षिप्तवान्। तस्य शरीरस्य निपातं दृष्ट्वा, सुग्रीवः पुनः रामं, लक्ष्मणं वानरश्रेष्ठांश्च पुरतः, आदित्यसदृशं तम्, अर्थपूर्णं वचनम् उक्तवान् — पूर्वं मम देहः तृणवत् नाभूत्; स मांसयुक्तः, ताजसः, सख्ये, मम भ्राता वाली श्रान्तः सुरामत्तश्च प्रक्षिप्तवान्। अद्य तु, राघव, मांसरहितः, लघुः, तृणसदृशः, त्वया हर्षेण प्रक्षिप्तः, हे रघुवंशवर्धन। अत्र, केन बलवत्तरः — त्वं वा स वा — इति निर्णेतुं न शक्यते; हि तृणस्य च ताजसस्य च भेदः महान्, राघव। एष एव संशयः, प्रिय, तव बलस्य तस्य च; यदि एकं सालवृक्षं विदारयिष्यसि, तदा बलाबलस्य भेदः स्पष्टः भविष्यति। तस्मात्, एतत् धनुः हिमकरसदृशं सम्यक् संधारय; कर्णान्तम् आकृष्य, महाबाणं विसृज। यदि त्वं एतं सालवृक्षं बाणेन तुदसि, न संशयः, तेन स विदारितः स्यात्; पर्याप्तं विचारणं, प्रिय, निश्चितं कुरु, राजन्, यतः अहं प्रतिज्ञां कृतवान्। यथा त्वं तेजस्विनां श्रेष्ठः, हिमालयः महापर्वतानां, सिंहः चतुष्पदां, तथा त्वं पुरुषाणां शौर्ये श्रेष्ठः। शृणु अद्य वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे द्वादशं सर्गं। सुग्रीवस्य सुसंस्कृतं वचनं श्रुत्वा, रामः महातेजाः विश्वसनीयतां जनयितुम् धनुः जग्राह। स मानदः रामः, बलवद् धनुः एकं च बाणं गृहीत्वा, सालवृक्षं लक्ष्यार्थं संधाय, दिशः शब्देन पूरयन् मुमोच। स बाणः, महावेगेन मुक्तः, सुवर्णभूषितः, सप्त सालवृक्षान्, गिरिशिखरं, भूमिं च विदारितवान्।