राजन्, अहम् दुःखितः एकवर्षं गुहाद्वारस्य समीपे स्थितवान्। तत्र गुहाद्वारे रक्तं प्रवहन्तं दृष्ट्वा, हृदयम् शोकात् आकुलम् अभवत्, इन्द्रियाणि च व्याकुलानि। ततः पर्वतशृङ्गेण गुहाद्वारम् अपिधाय तस्मात् स्थानात् निष्क्रम्य पुनः किष्किन्धां प्रविष्टवान्। तत्र नगरवासिनः मन्त्रिणः च मां दृष्ट्वा विषण्णाः अभवन्। मया अनिच्छया अभिषिक्तः अस्मि, त्वं क्षमस्व; त्वमेव राजा पूजनीयः, अहम् पूर्ववत् तिष्ठामि। तव अनुपस्थितौ मन्त्रिभिः नगरवासिभिः च राज्ये क्लेशः अपाकृतः, तस्मात् राज्याभिषेकः मम कृतः। राज्यं तव समर्पितम् अस्ति, त्वं तस्य स्वामी; त्वं क्रोधं मा कुरु, सौम्य, रिपुसूदन। राज्ये रिक्तभूमिं जितुं मया अभिषेकः कृतः; अहम् स्नेहपूर्वकं इदं उक्तवान्, किंतु तदा वानरः मां तिरस्कृतवान्। सः 'धिक् त्वम्' इति उक्त्वा बहून् वचनान् अपि प्राह, जनान् मन्त्रिणः च संगृहीत्वा। सः मित्राणां मध्ये मां तीक्ष्णैः वाक्यैः तिरस्कृत्य अभाषत्—"मायावी नाम महादैत्यः रात्रौ मया नगरात् निर्गत्य युद्धाय आह्वानितः। तस्य वचनं श्रुत्वा अहम् नगरात् निर्गतः। मम भ्राता वेगवान् मम अनुगमनं कृतवान्। तं रात्रौ मां अन्येन सह दृष्ट्वा, भयाकुलः सः महान् गुहाम् प्रविष्टवान्। तस्य गुहायां प्रविष्टं ज्ञात्वा, मम भ्राता क्रूरदर्शना इदं उक्तवान्—'अस्य वधं कृत्वा एव नगरं गन्तुं शक्नोमि; त्वं गुहाद्वारे स्थातुम् अर्हसि, यावत् अहम् तं हन्याम्।' तस्य प्रतीक्षया अहम् दुर्गमं स्थानं प्रविष्टवान्; तत्र अन्वेषणं कृत्वा, एकवर्षं व्यतीतम्। तत्र अहम् दुष्टं शत्रुं दृष्ट्वा, तं तस्य कुलैः सह हत्वा, गुहायां रक्तप्रवाहः भूमिं व्याप्य निनादं कृतवान्। तं शत्रुं हत्वा निष्क्रान्तुं यत्नं कृतवान्, किन्तु अपिधाय गुहाद्वारं न दृष्टवान्। 'सुग्रीव!' इति पुनः पुनः आह्वानं कृत्वा, प्रत्युत्तरं न लब्ध्वा, अहम् अत्यन्तं शोकितः अभवम्। पादप्रहारैः द्वारं भञ्जित्वा, ततः नगरं प्रत्यागतः। तत्र सुग्रीवेण राज्यात् निष्कासितः, भ्रातृभावं विस्मृत्य सः राज्यलाभाय मम विरोधं कृतवान्। एवं वानरराजः वायुभूतः मां एकवस्त्रेण निर्वासितवान्। तेन निर्वासितः, पत्नीवियोगेन दुःखितः, राघव, अहम् सर्वां भूमिं, वनानि समुद्रांश्च, भयात् विचरन्। अपहृतां पत्नीं अनुस्मरन्, अहम् ऋष्यमूकं पर्वतं प्रविष्टवान्, यत्र वाली अन्यकारणात् गन्तुं न शक्नोति। एवं सर्वं वैरकारणं राघव, तव पुरतः उक्तवान्; पश्य, अहम् निर्दोषः अपि, एतादृशं दुःखं प्राप्तः। सर्वलोकभीषणे वालिने भीतः, वीर, त्वं मम कृते तं निरोधनं कुर्याः। एवं उक्ते, धर्मज्ञः, तेजस्वी रामः, धर्मयुक्तं वचनं सुग्रीवाय प्राह, स्मितमिव वदन्—"मम एते बाणाः, अव्यर्थाः तीक्ष्णाः सूर्यसमानप्रभाः, कोपात् तं दुष्टं वालिनं पतिष्यन्ति। यावत् अहम् तं वालिनं, तव पत्नीहरणं कृतवन्तं, पापहृदयम्, न पश्यामि, तावत् सः जीवितम्। मम मतानुसारम्, त्वं दुःखसागरमग्नः दृश्यसे; अहम् तव निःसंशयं उद्धारं करिष्यामि, सुखं च प्राप्स्यसि।" एतत् वचनं श्रुत्वा, यद् हर्षं धैर्यं च वर्धितम्, सुग्रीवः हृष्टः उत्तमं वचनं प्राह। श्रुणु वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकादशसर्गस्य आरम्भम्। रामस्य वचनं श्रुत्वा, हर्षधैर्यवर्धनम्, सुग्रीवः राघवम् सत्कृत्य स्तुतवान्। "निःसंशयं, त्वं ज्वलद्भिः तीक्ष्णैः प्राणवधैः बाणैः, क्रोधे जगन्ति दग्धुं शक्नोषि, यथा सूर्यः युगान्ते। वालिनः बलं, पराक्रमं, स्थैर्यं च एकाग्रचित्तः शृणु; ततः यथायोग्यं कुरु। पश्चिमसागरात् पूर्वं, दक्षिणात् उत्तरं च, वाली अनिश्रान्तः सूर्यस्य उदयात् पूर्वं सर्वं भूमिं गच्छति। पर्वतानां शृङ्गेषु, महत्सु अपि, सः वेगेन आरोह्य तान् गृह्णाति, तस्य बलं एवं। वनेषु बहवः दृढाः विविधाः वृक्षाः वालिनः बलात् भग्नाः सन्ति।" "दुन्दुभि नाम महाबलः महिषः आसीत्, यः कैलासशिखरसमः, सहस्रगजबलसम्पन्नः। सः महाकायः स्वबलमदेन, वरमोहितः, नदीनां पतिं समुद्रं गन्तुं प्रस्थितः।