सुग्रीवः दुःखेन पीडितः, जलाञ्जलिं कृत्वा मित्रं किष्किन्धां पुनरागच्छत्। यद्यपि तं दुःखं गुप्तुम् इच्छन्, मन्त्रिणः प्रयत्नेन तस्य दुःखस्य कारणं ज्ञातवन्तः। ततः तैः मन्त्रिभिः सह मिलित्वा, सुग्रीवः सभायां राजा अभिषिक्तः। धर्मेण राज्यं शासन्, हे राघव, तद् राज्यं तस्य न्यायेन प्राप्तम्। शत्रुं राक्षसं हत्वा, स कपिः आगतः। सुग्रीवं अभिषिक्तं दृष्ट्वा, तस्य नेत्रे कोपेन रक्तानि अभवन्। सः मन्त्रिणः बद्ध्वा, कठोरं वचनं उक्तवान्; हे राघव, यद्यपि संयमः शक्यः, तेन दुष्टं कर्म कृतम्। भ्रातृभक्त्या मनः कर्तव्ये न प्रवृत्तम्; शत्रुं हत्वा, भ्राता नगरं प्रविष्टवान्। सुग्रीवः तं महात्मानं सम्मान्य, यथायोग्यं अभिवादितवान्; स च अन्तरतः हृष्टः, शुभं वचनं उक्तवान्। सुग्रीवः तस्य पादयोः मणिमुकुटेन स्पर्शं कृत्वा प्रणम्य, हे प्रभो, वलिः कोपात् तं क्षमां न दत्तवान्। ततः दशमोऽध्यायः श्रोतव्यः। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे दशमोऽध्यायः। ततः कोपसम्पन्नः, वलिः उद्विग्नः समीपमागतः; सुग्रीवः तं भ्रातृं प्रशमयितुम् इच्छन्, तस्य कल्याणम् अभिलषन्। "भाग्येन त्वं सुरक्षितः आगतः, शत्रुः तव हतः; अहं अनाथः, त्वमेव रक्षकः, हे अनाथानां हर्षदायक।" "एषा बहुपर्वा छत्री, पूर्णचन्द्रसदृशी, यक्ष्मा-चामरयुक्ता, त्वं स्वीकुरु; अहं तव कृते धारितवान्।" "दुःखितः, अहं गुहाद्वारि संवत्सरं स्थितवान्, हे राजन्; गुहाद्वारे रक्तं उत्पन्नं दृष्ट्वा।" "हृदयम् अत्यन्तदुःखितम्, इन्द्रियाणि व्याकुलानि; ततः अहं पर्वतशिखरेण गुहाद्वारम् अवरुद्धवान्।" "ततः तस्मात् स्थानात् निर्गत्य, पुनः किष्किन्धां प्रविष्टवान्; तत्र, मां दृष्ट्वा, नागराः मन्त्रिणः च दुःखिताः।" "मम अभिषेकः न इच्छा; त्वं क्षमस्व; त्वमेव राजा पूज्यः, अहं पूर्ववत्।" "तव अनुपस्थिते, मम अभिषेकः कृतः; मन्त्रिभिः, नागरैः, नगरः च, राज्यं शत्रुशून्यं स्थितम्।" "एतत् राज्यं तव समर्पितम्; अहं तव हस्ते ददामि; त्वं कोपं मा कुरु, सौम्य, शत्रुघ्न।" "राज्यं मया रिक्तभूमिं जितुम् इच्छन् अभिषिक्तः; अहं स्नेहेन इदं उक्तवान्, स कपिः मां तिरस्कृतवान्।" "मां प्रति 'धिक् त्वम्' इति उक्त्वा, बहु अन्यद् अपि उक्तवान्; सः जनान् मन्त्रिणः च समवेत्य।" "सः मित्रमध्यं मां प्रति, तिरस्कृत्य, इदं वचनं उक्तवान्—'यूयं सर्वे जानाथ, मयैव मायावी महातेजा रात्रौ।'" "सः पूर्वं क्रुद्धः, युद्धे उत्सुकः, मां युद्धाय आह्वयत्; तस्य वचनं श्रुत्वा, अहं नगरात् निर्गतवान्।" "मम भ्राता तीव्रः शीघ्रं अनुव्रजितवान्; सः महाबलः रात्रौ मां न अकेलेन, अपि तु अन्येन सह दृष्ट्वा।" "सः भयभीतः, द्वयोः आगमनं दृष्ट्वा, भीतः, गुहां शीघ्रं प्रविष्टवान्।" "तं दुर्गं महागुहं प्रविष्टं ज्ञात्वा, मम भ्राता क्रूरदर्शनः, मम प्रति उक्तवान्—" "'अस्य वधं विना, नगरं गन्तुं न शक्यः; त्वं गुहाद्वारे प्रतीक्षस्व, यावत् अहं तं हन्याम्।'" "सः प्रतीक्षते इति चिन्तयन्, अहं दुर्गं स्थानं प्रविष्टवान्; तत्र भ्रातृं अन्वेषयन्, संवत्सरः गतः।" "तत्र अहं शत्रुं भयंकरं, दुष्टं दृष्ट्वा, तं सह कुलैः शीघ्रं हत्वा।" "तस्य मुखात् रक्तप्रवाहः निर्गतः, गुहाम् अपूरयत्, पृथिव्यां निनादः अभवत्।" "तं शत्रुं हत्वा, निर्गन्तुम् इच्छन्, गुहाद्वारम् आवृतम् दृष्ट्वा न शक्नवान्।" "सुग्रीवम् पुनः पुनः आह्वयन्, प्रत्युत्तरं न लब्ध्वा, महद् दुःखम् अनुभूतम्।" "पादप्रहारैः गुहाद्वारम् बहुशः ताडितवान्; ततः तेन उपायेन निर्गत्य नगरं पुनरागच्छत्।" "तत्र, सुग्रीवः राज्यात् मां निष्कासितवान्; सः स्वराज्ये इच्छन्, भ्रातृभावं विस्मृत्य, क्रूरम् आचरितवान्।" "एवं उक्त्वा, वलिः निर्भयः, मां तत्र एकवस्त्रेण निष्कासितवान्।" "एवं तेन निष्कासितः, पत्नीविहीनः, हे राघव, सर्वां पृथिवीं, वनानि, समुद्रान्, तस्य भयात् विचरितवान्।" "अपहृतायाः पत्न्याः शोकात्, महान् ऋष्यमूकः पर्वतः प्रविष्टः, यं वलिः अन्यत् कारणं न समीपगन्तुं शक्नोति।" "एवं सर्वं तव पुरतः उक्तवान्, अस्य वैरस्य सम्पूर्णं वृत्तान्तम्; पश्य, हे राघव, अहं निर्दोषः, किं दुःखम् प्राप्तवान्।" "वलिः सर्वलोकान् सन्तापयन्, तस्य भयात्, हे वीर, तव अनुग्रहः अपेक्षितः, तं संयम्य।" एवम् उक्ते, श्रीमान् धर्मज्ञः रामः, सुग्रीवम् न्यायेन, स्मितमिव वदन्, वचनम् आरब्धवान्। "मम इमे बाणाः, अव्यभिचारिणः, तीक्ष्णाः, सूर्यासमप्रभाः, कोपसम्पन्नं दुष्टं वलिं पतिष्यन्ति।" "यावत् अहं तं वलिं न पश्यामि, यः तव पत्न्याः अपहरणं कृतवान्, धर्मनाशकं दुष्टहृदयम्, तावत् स जीवति।