तत्र तस्य असुरस्य शीघ्रगामिनः समीपे स्थितयोः अस्माकं भूमौ महतीं गुहां तृणैः आवृतां प्रविष्टवान्। तम् रिपुं गुहां प्रविशन्तं दृष्ट्वा, वालिः कोपसम्भ्रान्तचित्तः माम् उद्दिश्य वचनमब्रवीत्। सः रोषेण व्याकुलः माम् इदं उवाच—"सुग्रीव, त्वं अद्य गुहाद्वारि सावधानः स्थित्वा माम् प्रतीक्षस्व; अहं प्रविश्य रिपुं युद्धेन हनिष्यामि।" तस्य वाक्यं श्रुत्वा अहं तं महाबलिनं प्रार्थितवान्; स च मां शप्त्वा पादातिरेव गुहां प्रविवेश। तस्य गुहां प्रविष्टस्य अहं गुहाद्वारे स्थित्वा संवत्सरं पूर्णं उपविष्टः, एवं स कालः व्यतीयात्। ततः तस्मिन् नष्टे मम भ्रातुः दर्शनाभावात् स्नेहेन शंकितचित्तः अभवम्; भयशङ्कया मनसि व्याकुलः। दीर्घकालं पश्चात् तस्मात् गुहाद् फेनिलं रक्तम् आपतन्तं दृष्ट्वा अहं महता शोकसम्प्लावितः। असुराणां निनादः श्रुतः, भ्रातरं युद्धे रुदन्तं तु न शुश्रावम्। तेषां लक्षणानां कारणेन भ्रातुः निधनं मत्वा, पर्वतसमं शिलाखण्डं गुहाद्वारे स्थापयित्वा तद् मार्गं रुद्धवान्। शोकाभिपन्नः तत्रैव आपः दत्त्वा, मित्र, किष्किन्धां प्रतिनिवृत्तः; यत्नेन गूढं कर्तुमिच्छन् अपि मन्त्रिभिः तत् ज्ञातम्। ततः तैः मन्त्रिभिः सह मन्त्रयित्वा, अहं राजपदे अभिषिक्तः; धर्मेण राज्यं पालयन्, हे राघव, तद् राज्यं मम एव आसीत्। रिपुं दैत्यं हत्वा, स कपिः आगतः; माम् अभिषिक्तं दृष्ट्वा, तस्य नेत्रे कोपात् रक्ताभूताम्। सः मम मन्त्रिणः बद्ध्वा, कठोरं वाक्यं प्रोक्तवान्; हे राघव, निग्रहक्षमः सन् अपि, पापमाचरितवान्। भ्रातृभक्त्या निगृहीतचित्तः अहं किमपि न अकरवम्; शत्रुं हत्वा, भ्राता सः नगरं प्रविवेश। तं महात्मानं पूजयित्वा, यथाविधि प्रणम्य, सः अन्तःसन्तुष्टः मम शुभाशिषः उक्तवान्। अहं तस्य पादौ किरीटेन स्पृशन् प्रणतः, हे प्रभो; किन्तु वालिः कोपात् मे क्षमां न दत्तवान्। एवं दशमेऽध्याये कथ्यमानम्। श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, दशमोऽध्यायः। ततः सः कोपसमाविष्टः सन्तप्तः माम् उपसृत्य, भ्रातुः श्रेयः इच्छन् शमयितुम् इच्छामि। "सौम्य, त्वं स्वस्तिमान् आगतः, रिपुश्च त्वया हतः; अहं अनाथः सन्, त्वमेव रक्षकः, अनाथानां प्रियंकरः।" इत्युक्त्वा, "एषा बहुवल्कलिनी छत्रं पूर्णचन्द्रसदृशं, चामरं च गृहाण, यत् अहं तव कृते धारितवान्।" इत्यपि उक्तवान्। "संवत्सरं अहं गुहाद्वारे दुःखितः स्थितः, राजन्; रक्तं च द्वारे दृष्ट्वा, गुहायाः उद्गतम्।" इत्यपि निवेदितम्। "शोकेन संविग्नहृदयः, चित्तविक्षिप्तः, ततः गुहाद्वारं पर्वतशृङ्गेण रुद्धवान्। तस्मात् देशात् निर्गत्य, पुनः किष्किन्धां प्रविष्टः; तत्र मां दृष्ट्वा, जनाः मन्त्रिणश्च शोकाकुलाः अभवन्।" इत्युक्तम्। "मम न इच्छा अभिषेकस्य, त्वं क्षमस्व; त्वमेव राजा पूज्यः, अहं यथापूर्वम्।" इत्यपि निवेदितम्। "तव अनुपस्थितौ मम अभिषेकः कृतः; मन्त्रिभिः, जनैः, पुरी च, राज्यं शत्रुविनिर्मुक्तम्।" इत्युक्त्वा, "एतत् राज्यं तव समर्पितम्; अहं ददामि, त्वं न कोपं कुरु, सौम्य, रिपुहन्।" एवं मया राज्याभिषेकः कृतः, रिक्तभूमिं जयितुम् इच्छन्; एवं स्नेहेन उक्ते मया, सः कपिः मां तिरस्कारं कृतवान्। "धिक् त्वाम्!" इति मां प्रति बहु उक्तवान्; सः जनान् मन्त्रिणश्च समाहूय। सः मम मित्राणां मध्ये, तीक्ष्णनिन्दया वचनम् उक्तवान्—"यूयं सर्वे जानीत, मया मायावी महादैत्यः रात्रौ।" इत्यादि। प्राचीनकाले, सः क्रुद्धः युद्धकामः मां समाह्वयत्; तस्य वचनं श्रुत्वा, अहं राजधानीं त्यक्तवान्। मम भ्राता भीमः शीघ्रं अनुगतः; सः मां रात्रौ अन्येन सह दृष्ट्वा, न केवलं मया, तदा। तेन, सः भयभीतः सन्निकर्षे दृष्ट्वा, त्वरया महतीं गुहां प्रविष्टः। तस्य भीषणां विशालां गुहां प्रविष्टं ज्ञात्वा, मम भ्राता, उग्ररूपः, मम प्रति उक्तवान्—"रिपुं हत्वा विना अहं पुरीं प्रतिगन्तुं न शक्नोमि; त्वं गुहाद्वारे तिष्ठ, यावत् अहं तं हनिष्यामि।" इति। "सः मम प्रतीक्षां ज्ञात्वा, अहं तस्मिन् दुर्गमे प्रविष्टः; तत्र अन्वेषणं कुर्वन्, संवत्सरः व्यतीतः। तत्र रिपुं भीषणं दृढमनसम् अद्राक्षम्; तं सह बन्धुभिः सह, तत्क्षणादेव हत्वा। तस्य मुखात् रक्तप्रवाहः निर्गतः, तया गुहा अपि अपारया पूरिता, भूमौ निनादः अभवत्। तं बलवन्तं रिपुं हत्वा, निर्गन्तुम् इच्छन्, गुहाद्वारं न दृष्टवान्। पुनःपुनः 'सुग्रीव' इति आह्वयन्, प्रत्युत्तरं न प्राप्य, महता शोकसमन्वितः। पादप्रहारैः द्वारं भित्त्वा, तेनैव मार्गेण निर्गत्य, पुरीं प्रतिनिवृत्तः।" एवं वालिना च मया च घटितं सर्वं, हे राघव, यथावृत्तं निवेदितम्।